ପୁରୁଷସୂକ୍ତମ୍

ପୁରୁଷ ଏଵେଦଂ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭଵ୍ଯମ୍ | ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶାନୋ ଯଦ୍ନ୍ନେନାତିରୋହତି

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପୁରୁଷ ନିଜେ—ଯାହା ହୋଇଯାଇଛି ଓ ଯାହା ହେବ। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ମାଲିକ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଏତାଵାନସ୍ଯ ମହିମାଽତୋ ଜ୍ଯାଯାଂଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ | ପାଦୋଽସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵା ଭୂତାନି ତ୍ରିପାଦସ୍ଯାମୃତଂ ଦିଵି

ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମହିମା, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ବଡ଼। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।

ତ୍ରିପାଦୂର୍ଧ୍ଵ ଉଦୈତ୍ପୁରୁଷଃ ପାଦୋଽସ୍ଯେହାଭଵତ୍ପୁନଃ | ତତୋ ଵିଷ୍ଵଡ୍ଵ୍ଯକ୍ରାମତ୍ସାଶନାନଶନେ ଅଭି

ପୁରୁଷଙ୍କର ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା; ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପୁଣି ଏଠାରେ ରହିଲା। ଏହିଠାରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଗଲେ—ଯାହା ଖାଏ ଓ ଯାହା ନାଖାଏ, ସେ ସବୁଠି।

ତସ୍ମାଦ୍ଵିରାଳଜାଯତ ଵିରାଜୋ ଅଧିପୂରୁଷଃ | ସ ଜାତୋ ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ ପଶ୍ଚାଭ୍ଦୂମିମଥୋ ପୁରଃ

ସେଠାରୁ ବିରାଜ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିରାଜଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ସେ ପଛରେ ଓ ସାମ୍ନାରେ, ଜଳର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।

ଯତ୍ପୁରୁଷେଣ ହଵିଷା ଦେଵା ଯଜ୍ଞମତନ୍ଵତ | ଵସନ୍ତୋ ଅସ୍ଯାସୀଦାଜ୍ଯଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଧ୍ମଃ ଶରଦ୍ଧଵି:

ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହବି ଭାବେ ନେଇ, ଦେବତାମାନେ ବଳି ଦେଲେ। ବସନ୍ତ ତାଙ୍କର ଘିଅ ହେଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦାଣ୍ଡା ହେଲା, ଶରତ ହେଲା ହବି।

ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ବହିର୍ଷି ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷଂ ଜାତମଗ୍ରତଃ | ତେନ ଦେଵା ଅଯଜନ୍ତ ସାଧ୍ଯା ଋଷଯଶ୍ଚ ଯେ

ସେଠି, ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବାହାରେ ବେଦୀ ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ଏହି ବଳି ସହିତ, ଦେବତାମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ବଳି କରିଥିଲେ।

ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ଵହୁତଃ ସଂଭୃତଂ ପୃଷଦାଜ୍ଯମ୍ | ପଶୂନ୍ତାଂଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାଯଵ୍ଯାନାରଣ୍ଯାନ୍ ଗ୍ରାମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ

ସେଇ ସମସ୍ତ ଦିଆଯାଇଥିବା ବଳିରୁ, ଏକଠା ହୋଇଥିବା ଘିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ବାୟୁର ପଶୁ, ଜଙ୍ଗଲର ପଶୁ ଓ ଗାଁରେ ଥିବା ପଶୁମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ଵହୁତ ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ | ଛନ୍ଦାଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାଦ୍ଯଜୁସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ

ସେହି ୱିଡ଼ାନ୍ତରୁ, ଯେଉଁଠି ସବୁକିଛି ଅର୍ପିତ ହେଲା, ଋଗ୍, ସାମ ଓ ଯଜୁର ବେଦ ଜନ୍ମ ନେଲା; ସେଠାରୁ ଛନ୍ଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ତସ୍ମାଦଶ୍ଵା ଅଜାଯନ୍ତ ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ | ଗାଵୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଅଜାଵଯଃ

ସେଠାରୁ ଘୋଡ଼ା ଓ ଦୁଇ ପାଲି ଦାନ୍ତ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଗାଈ ମଧ୍ୟ ସେଠାରୁ ହେଲେ, ଏବଂ ଛାଗ ଓ ମେଷ ମଧ୍ୟ ସେଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ।

ଯତ୍ପୁରୁଷଂ ଵ୍ଯଦଧୁ: କତିଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯନ୍ | ମୁଖଂ କିମସ୍ଯ କୌ ବାହୂ କା ଊରୁ ପାଦା ଉଚ୍ଯେତେ

ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟାଗଲା, କେତେ ଅଂଶରେ ତାଙ୍କୁ ବିଭାଜିତ କରାଗଲା? କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ମୁହଁ, କିଏ ହେଲେ ତାଙ୍କର ବାହୁ, କେଉଁଠି ଉରୁ ଓ ପାଦ କୁହାଯାଏ?

ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସ୍ଯ ମୁଖମାସୀଦ୍ ବାହୂ ରାଜନ୍ଯଃ କୃତଃ | ଊରୁତଦସ୍ଯ ଯଦ୍ଵୈଶ୍ଯଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଶୂଦ୍ରୋ ଅଜାଯତ

ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ; ବାହୁରୁ ରାଜନ୍ୟ ହେଲେ; ଉରୁ ଭାଗରୁ ବୈଶ୍ୟ ହେଲେ; ଏବଂ ପାଦ ଠାରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସୋ ଜାତଶ୍ଚକ୍ଷୋ: ସୂର୍ଯୋ ଅଜାଯତ | ମୁଖାଦିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାଗ୍ନିଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଦ୍ଵାଯୁରଜାଯତ

ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମୁଖରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଆସିଲେ, ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲେ।

ନାଭ୍ଯା ଆସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଶୀର୍ଷଣୋ ଦ୍ଯୌ: ସମଵର୍ତତ | ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଭୂମିର୍ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ତଥା ଲୋକାଁଅକଲ୍ପଯନ୍

ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ମୁଣ୍ଡରୁ ଦିଗନ୍ତର ଆକାଶ ଖୋଲିଗଲା। ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, କାନରୁ ଦିଗଗୁଡିକ ହେଲେ—ଏଭଳି ପ୍ରଭୁତା ଲୋକଗୁଡିକୁ ତିଆରି କଲେ।

ସପ୍ତାସ୍ଯାସନ୍ପରିଧଯସ୍ତ୍ରି: ସପ୍ତ ସମିଧଃ କୃତା: | ଦେଵା ଯଦ୍ଯଜ୍ଞଂ ତନ୍ଵାନା ଅବଧ୍ନନ୍ପୁରୁଷଂ ପଶୁମ୍

ସାତଟି ତାଙ୍କର ପରିବେଷ ଥିଲା, ତିନିଥର ସାତଟି କୁଠି ଜଳାଯାଇଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଳିପଶୁ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଥିଲେ।

ଯଜ୍ଞେନ ଯଜ୍ଞମଯଜନ୍ତ ଦେଵାସ୍ତାନି ଧର୍ମାଣି ପ୍ରଥମାନ୍ଯାସନ୍ | ତେ ହ ନାକଂ ମହିମାନଃ ସଚନ୍ତ ଯତ୍ର ପୂର୍ଵେ ସାଧ୍ଯା: ସନ୍ତି ଦେଵା:

ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକୁ ଉପାସନା କଲେ; ଏହିମାନେ ପ୍ରଥମ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ମହାନ୍ତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୁଣା ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି।