ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਪੁਰੁषਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ | ਸ ਭੂਮਿਂ ਵਿਸ਼੍ਵਤੋ ਵृਤ੍ਵਾऽਤ੍ਯਤਿष੍ਠ੍ਦ੍ਦਡ੍ਗੁਲਮ੍
ਉਹ ਪੁਰਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ, ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ।
ਪੁਰੁष ਏਵੇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦ੍ਭੂਤਂ ਯਚ੍ਚ ਭਵ੍ਯਮ੍ | ਉਤਾਮृਤਤ੍ਵਸ੍ਯੇਸ਼ਾਨੋ ਯਦ੍ਨ੍ਨੇਨਾਤਿਰੋਹਤਿ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਏਤਾਵਾਨਸ੍ਯ ਮਹਿਮਾऽਤੋ ਜ੍ਯਾਯਾਂਸ਼੍ਚ ਪੂਰੁषਃ | ਪਾਦੋऽਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਾ ਭੂਤਾਨਿ ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ੍ਯਾਮृਤਂ ਦਿਵਿ
ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਉਸਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਮਰ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਪਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵ ਉਦੈਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਪਾਦੋऽਸ੍ਯੇਹਾਭਵਤ੍ਪੁਨਃ | ਤਤੋ ਵਿष੍ਵਡ੍ਵ੍ਯਕ੍ਰਾਮਤ੍ਸਾਸ਼ਨਾਨਸ਼ਨੇ ਅਭਿ
ਪੁਰਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰਾਲ਼ਜਾਯਤ ਵਿਰਾਜੋ ਅਧਿਪੂਰੁषਃ | ਸ ਜਾਤੋ ਅਤ੍ਯਰਿਚ੍ਯਤ ਪਸ਼੍ਚਾਭ੍ਦੂਮਿਮਥੋ ਪੁਰਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਰਾਜ਼ ਜਨਮਿਆ; ਵਿਰਾਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਢਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ।
ਯਤ੍ਪੁਰੁषੇਣ ਹਵਿषਾ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਮਤਨ੍ਵਤ | ਵਸਨ੍ਤੋ ਅਸ੍ਯਾਸੀਦਾਜ੍ਯਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮ ਇਧ੍ਮਃ ਸ਼ਰਦ੍ਧਵਿ:
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਬਸੰਤ ਉਸ ਦੀ ਘੀ ਬਣੀ, ਗਰਮੀ ਲੱਕੜ ਬਣੀ, ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਹਵਿਸ਼ ਬਣੀ।
ਤਂ ਯਜ੍ਞਂ ਬਹਿਰ੍षਿ ਪ੍ਰੌਕ੍ਸ਼ਨ੍ਪੁਰੁषਂ ਜਾਤਮਗ੍ਰਤਃ | ਤੇਨ ਦੇਵਾ ਅਯਜਨ੍ਤ ਸਾਧ੍ਯਾ ऋषਯਸ਼੍ਚ ਯੇ
ਉਹ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਜਨ ਵਾਲੀ ਘਾਸ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ, ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਜ੍ਞਾਤ੍ਸਰ੍ਵਹੁਤਃ ਸਂਭृਤਂ ਪृषਦਾਜ੍ਯਮ੍ | ਪਸ਼ੂਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਵਾਯਵ੍ਯਾਨਾਰਣ੍ਯਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ
ਉਸ ਯਜਨ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਘੀ ਬਣੀ। ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ, ਹਵਾ ਦੇ, ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਬਣਾਏ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਜ੍ਞਾਤ੍ਸਰ੍ਵਹੁਤ ऋਚਃ ਸਾਮਾਨਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ | ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਜੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਜਾਯਤ
ਉਸ ਯਜਨ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਛੰਦ ਵੀ ਬਣੇ।
ਤਸ੍ਮਾਦਸ਼੍ਵਾ ਅਜਾਯਨ੍ਤ ਯੇ ਕੇ ਚੋਭਯਾਦਤਃ | ਗਾਵੋ ਹ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾ ਅਜਾਵਯਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਘੋੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੰਦ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਬਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇੜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ਯਤ੍ਪੁਰੁषਂ ਵ੍ਯਦਧੁ: ਕਤਿਧਾ ਵ੍ਯਕਲ੍ਪਯਨ੍ | ਮੁਖਂ ਕਿਮਸ੍ਯ ਕੌ ਬਾਹੂ ਕਾ ਊਰੁ ਪਾਦਾ ਉਚ੍ਯੇਤੇ
ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ? ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ رانਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਕਿਹੜੇ ਕਹਾਏ?
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋऽਸ੍ਯ ਮੁਖਮਾਸੀਦ੍ ਬਾਹੂ ਰਾਜਨ੍ਯਃ ਕृਤਃ | ਊਰੁਤਦਸ੍ਯ ਯਦ੍ਵੈਸ਼੍ਯਃ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ਅਜਾਯਤ
ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਰਾਜਨਿਆਂ ਬਣੀਆਂ; ਉਸ ਦੀਆਂ رانਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਬਣੀਆਂ; ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਮਨਸੋ ਜਾਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੋ: ਸੂਰ੍ਯੋ ਅਜਾਯਤ | ਮੁਖਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਵਾਯੁਰਜਾਯਤ
ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਉਪਜਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਗਨਿ ਆਏ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਵਾਯੁ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਨਾਭ੍ਯਾ ਆਸੀਦਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ੀਰ੍षਣੋ ਦ੍ਯੌ: ਸਮਵਰ੍ਤਤ | ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਭੂਮਿਰ੍ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਤ੍ਤਥਾ ਲੋਕਾਁਅਕਲ੍ਪਯਨ੍
ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਜਨਮਿਆ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਬਣਿਆ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਆਈ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਸਪ੍ਤਾਸ੍ਯਾਸਨ੍ਪਰਿਧਯਸ੍ਤ੍ਰਿ: ਸਪ੍ਤ ਸਮਿਧਃ ਕृਤਾ: | ਦੇਵਾ ਯਦ੍ਯਜ੍ਞਂ ਤਨ੍ਵਾਨਾ ਅਬਧ੍ਨਨ੍ਪੁਰੁषਂ ਪਸ਼ੁਮ੍
ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗ ਆਸ ਪੱਟੇ ਬਣੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੱਤ ਲੱਕੜੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਬਣਾਇਆ।
ਯਜ੍ਞੇਨ ਯਜ੍ਞਮਯਜਨ੍ਤ ਦੇਵਾਸ੍ਤਾਨਿ ਧਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਥਮਾਨ੍ਯਾਸਨ੍ | ਤੇ ਹ ਨਾਕਂ ਮਹਿਮਾਨਃ ਸਚਨ੍ਤ ਯਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵੇ ਸਾਧ੍ਯਾ: ਸਨ੍ਤਿ ਦੇਵਾ:
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮਕ ਰਸਮਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਅਸਮਾਨੀ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।