పురుషసూక్తమ్

పురుష ఏవేదం సర్వం యద్భూతం యచ్చ భవ్యమ్ | ఉతామృతత్వస్యేశానో యద్న్నేనాతిరోహతి

ఈ లోకంలో ఉన్నదీ, ఉండబోయేదీ అన్నీ పురుషుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి; ఆ అమృతత్వం అన్నద్వారా పెరుగుతుంది.

ఏతావానస్య మహిమాఽతో జ్యాయాంశ్చ పూరుషః | పాదోఽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాదస్యామృతం దివి

ఇంతటి మహిమ ఉన్నా, పురుషుడు ఇంకా గొప్పవాడు. అన్ని ప్రాణులు ఆయనలో నాలుగవ భాగం మాత్రమే; మిగతా మూడు భాగాలు అమరత్వంగా ఆకాశంలో ఉన్నాయి.

త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః పాదోఽస్యేహాభవత్పునః | తతో విష్వడ్వ్యక్రామత్సాశనానశనే అభి

పురుషుని మూడు భాగాలు పైకి ఎగబాకాయి; ఒక భాగం మళ్లీ ఈ లోకంలోనే మిగిలింది. ఆ భాగం నుంచి ఆయన అన్నింటిలో వ్యాపించాడు—తినేవాటిలోనూ, తినని వాటిలోనూ.

తస్మాద్విరాళజాయత విరాజో అధిపూరుషః | స జాతో అత్యరిచ్యత పశ్చాభ్దూమిమథో పురః

ఆ పరమాత్మ నుండి విరాట్ జన్మించింది. విరాట్ నుండి ఆ ఆదిపురుషుడు పుట్టాడు. ఆయన పుట్టిన తరువాత, నీళ్లకు ముందు, వెనుక రెండింటికీ దాటి విస్తరించాడు.

యత్పురుషేణ హవిషా దేవా యజ్ఞమతన్వత | వసన్తో అస్యాసీదాజ్యం గ్రీష్మ ఇధ్మః శరద్ధవి:

ఆ పురుషుణ్ని హవిగా చేసి దేవతలు యజ్ఞం నిర్వహించారు. వసంతకాలం నెయ్యిగా, గ్రీష్మకాలం ఇంధనంగా, శరదృతువు హవిగా అయ్యాయి.

తం యజ్ఞం బహిర్షి ప్రౌక్షన్పురుషం జాతమగ్రతః | తేన దేవా అయజన్త సాధ్యా ఋషయశ్చ యే

ఆ యజ్ఞాన్ని, మొదట పుట్టిన పురుషుణ్ని, యజ్ఞవేదికపై ప్రతిష్టించారు. ఆ యజ్ఞంతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు యజ్ఞం చేశారు.

తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుతః సంభృతం పృషదాజ్యమ్ | పశూన్తాంశ్చక్రే వాయవ్యానారణ్యాన్ గ్రామ్యాశ్చ యే

ఆ సమస్త హవులు సమర్పించిన యజ్ఞం నుండి నెయ్యి ఏర్పడింది. ఆయన గాలిలో ఉండే జంతువులను, అడవిలో ఉండే జంతువులను, గ్రామాల్లో ఉండే జంతువులను సృష్టించాడు.

తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుత ఋచః సామాని జజ్ఞిరే | ఛన్దాంసి జజ్ఞిరే తస్మాద్యజుస్తస్మాదజాయత

ఆ యజ్ఞంలో అన్నీ సమర్పించబడినప్పుడు, అక్కడినుంచి ఋగ్వేదం, సామవేదం, యజుర్వేదం పుట్టాయి. అలాగే అక్కడినుంచి ఛందస్సులు కూడా ఉద్భవించాయి.

తస్మాదశ్వా అజాయన్త యే కే చోభయాదతః | గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్తస్మాజ్జాతా అజావయః

అక్కడినుంచి గుర్రాలు, రెండు వరుసల పళ్లున్న జంతువులు పుట్టాయి. అక్కడినుంచి ఆవులు, మేకలు, గొర్రెలు కూడా జన్మించాయి.

యత్పురుషం వ్యదధు: కతిధా వ్యకల్పయన్ | ముఖం కిమస్య కౌ బాహూ కా ఊరు పాదా ఉచ్యేతే

పురుషుడిని విభజించినప్పుడు, ఎంత భాగాలుగా చేసారు? ఆయన ముఖం ఏది, చేతులు ఏవి, తొడలు, కాలులు ఏవి అని పిలిచారు?

బ్రాహ్మణోఽస్య ముఖమాసీద్ బాహూ రాజన్యః కృతః | ఊరుతదస్య యద్వైశ్యః పద్భ్యాం శూద్రో అజాయత

ఆయన ముఖం బ్రాహ్మణుడయ్యాడు, చేతులు రాజన్యులు అయ్యారు, తొడలు వైశ్యులు అయ్యారు, కాలులనుండి శూద్రుడు పుట్టాడు.

చన్ద్రమా మనసో జాతశ్చక్షో: సూర్యో అజాయత | ముఖాదిన్ద్రశ్చాగ్నిశ్చ ప్రాణాద్వాయురజాయత

ఆ పరుషుని మనసు నుండి చంద్రుడు పుట్టాడు; ఆయన కన్ను నుండి సూర్యుడు వెలిసాడు. ఆయన నోటి నుండి ఇంద్రుడు, అగ్ని ఉద్భవించారు; ఆయన ఊపిరి నుండి వాయువు జన్మించాడు.

నాభ్యా ఆసీదన్తరిక్షం శీర్షణో ద్యౌ: సమవర్తత | పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్తథా లోకాఁఅకల్పయన్

ఆయన నాభి నుండి మధ్యలోని ఆకాశం ఏర్పడింది; తల నుండి పరలోకం విస్తరించింది. ఆయన పాదాల నుండి భూమి పుట్టింది; చెవుల నుండి దిక్కులు ఏర్పడ్డాయి — ఇలా లోకాలను సృష్టించారు.

సప్తాస్యాసన్పరిధయస్త్రి: సప్త సమిధః కృతా: | దేవా యద్యజ్ఞం తన్వానా అబధ్నన్పురుషం పశుమ్

ఆ పరుషుని చుట్టూ ఏడు కట్టెలు వేసారు, మూడు మూడు సార్లు ఏడు సమిధలు సిద్ధం చేసారు. దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ, పరుషుని యజ్ఞపశువుగా కట్టారు.

యజ్ఞేన యజ్ఞమయజన్త దేవాస్తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ | తే హ నాకం మహిమానః సచన్త యత్ర పూర్వే సాధ్యా: సన్తి దేవా:

దేవతలు యజ్ఞంతో యజ్ఞాన్ని ఆచరించారు; ఇవే మొదటి ధర్మకర్మలు అయ్యాయి. ఆ మహిమాన్వితులు, పూర్వకాలంలో ఉన్న సాధ్యదేవతలు నివసించే పరమ లోకాన్ని చేరారు.