వాఙ్ మే మనసి ప్రతిష్ఠితా మనో మే వాచి ప్రతిష్ఠితమావిరావీర్మ ఏధి తన్మామవతు తద్వక్తారమవత్వవతు మామవతు వక్తారమవతు వక్తారమ్ ఓం శాన్తిః శాన్తిః శాన్తిః అథ ఐతరేయోపనిషది ప్రథమాధ్యాయే ప్రథమః ఖణ్డః ॥ ఆత్మా వా ఇదమేక ఏవాగ్ర ఆసీన్నాన్యత్కిఞ్చచన । స ఈక్షత లోకాన్ను సృజా ఇతి
నా మాట నా మనసులో నిలవాలి. నా మనసు నా మాటలో నిలవాలి. ఓ ప్రకాశమయుడా, నన్ను దర్శించు. నన్ను కాపాడు, మాట్లాడేవాడిని కాపాడు. మళ్లీ నన్ను కాపాడు, మాట్లాడేవాడిని కాపాడు, మాట్లాడేవాడిని కాపాడు. ఓం శాంతి శాంతి శాంతి. ఇప్పుడు ఐతరేయ ఉపనిషత్తులో మొదటి అధ్యాయంలో, మొదటి భాగం: ఆది కాలంలో ఆత్మ ఒక్కటే ఉండేది, వేరే ఏదీ లేదు. ఆత్మ ఆలోచించింది — "ఈ లోకాల్ని సృష్టించాలి" అని.
స ఇమాఁల్లోకానసృజత । అమ్భో మరీచీర్మాపోఽదోఽమ్భః పరేణ దివం ద్యౌః ప్రతిష్ఠాఽన్తరిక్షం మరీచయః । పృథివీ మరో యా అధస్తాత్త ఆపః
ఆత్మ ఈ లోకాల్ని సృష్టించింది: నీళ్లు, వెలుగు ప్రాంతం, మరణశీలులు, పై నీళ్లు. ఆ నీళ్లు ఆకాశం పైన ఉన్నాయి. వెలుగు ప్రాంతం అంటే మధ్యాకాశం. భూమి అంటే మరణశీలుల లోకం. భూమికి కింద ఉన్నదంతా నీళ్లు.
స ఈక్షతేమే ను లోకా లోకపాలాన్ను సృజా ఇతి ॥ సోఽద్భ్య ఏవ పురుషం సముద్ధృత్యామూర్ఛయత్
ఆత్మ ఇలా ఆలోచించింది: "ఈ లోకాలు ఉన్నాయుగానీ, వీటికి రక్షకులను కూడా సృష్టించాలి." అప్పుడు ఆ నీళ్లలోంచి ఒక మనిషిని తీసి, ఆకారమిచ్చింది.
తా ఏతా దేవతా సృష్టా అస్మిన్మహత్యర్ణవే ప్రాపతన్ । తమశనాపిపాసాభ్యామన్వవార్జత్ । తా ఏనమబ్రువన్నాయతనం నః ప్రజానీహి యస్మిన్ప్రతిష్ఠితా అన్నమదామేతి
ఇలా ఆ దేవతలు సృష్టించబడి, పెద్ద సముద్రంలో పడిపోయాయి. ఆకలి, దాహం వాటిని వెంటాడాయి. అవి ఆత్మను అడిగాయి: "మేము నివసించడానికి, ఆహారం తినడానికి ఒక స్థలం చూపించు" అని.
తాభ్యో గామానయత్తా అబ్రువన్న వై నోఽయమలమితి । తాభ్యోఽశ్వమానయత్తా అబ్రువన్న వై నోఽయమలమితి
ఆత్మ వాటికి ఒక ఆవును తీసుకొచ్చింది. అవి, "ఇది మాకు సరిపోదు" అన్నాయి. ఆత్మ వాటికి ఒక గుర్రాన్ని తీసుకొచ్చింది. అవి, "ఇది కూడా మాకు సరిపోదు" అన్నాయి.
తాభ్యః పురుషమానయత్తా అబ్రువన్ సుకృతం బతేతి పురుషో వావ సుకృతమ్ । తా అబ్రవీద్యథాయతనం ప్రవిశతేతి
ఆత్మ వాటికి ఒక మనిషిని తీసుకొచ్చింది. అవి, "బాగుంది! నిజంగా మనిషి బాగా తయారైంది" అన్నాయి. ఆత్మ, "మీరు మీ మీ స్థలాల్లోకి ప్రవేశించండి" అని చెప్పింది.
తమశనాయాపిపాసే అబ్రూతామావాభ్యామభిప్రజానీహీతి తే అబ్రవీదేతాస్వేవ వాం దేవతాస్వాభజామ్యేతాసు భాగిన్యౌ కరోమీతి । తస్మాద్యస్యై కస్యై చ దేవతాయై హవిర్గృహ్యతే భాగిన్యావేవాస్యామశనాయాపిపాసే భవతః
ఆకలి, దాహం ఆత్మను అడిగాయి: "మాకు కూడా ఈ దేవతల్లో స్థానం ఇవ్వు" అని. ఆత్మ, "మీ ఇద్దరినీ ఈ దేవతల్లో భాగస్వాములుగా చేస్తున్నాను" అని చెప్పింది. అందుకే ఏ దేవతకు హవనం చేస్తే, ఆ దేవతతో పాటు ఆకలి, దాహం కూడా వాటి భాగస్వాములవుతాయి.
స ఈక్షతేమే ను లోకాశ్చ లోకపాలాశ్చాన్నమేభ్యః సృజా ఇతి
ఆత్మ ఇలా ఆలోచించింది: "ఈ లోకాలు, వాటి రక్షకులు ఉన్నారు. ఇప్పుడు వీరికి ఆహారం సృష్టించాలి" అని.
సోఽపోఽభ్యతపత్తాభ్యోఽభితప్తాభ్యో మూర్తిరజాయత । యా వై సా మూర్తిరజాయతాన్నం వై తత్
ఆత్మ నీళ్లను వేడి చేసింది. ఆ వేడి నీళ్లలోంచి ఒక రూపం పుట్టింది. ఆ రూపమే ఆహారం.
తదేనత్సృష్టం పరాఙ్త్యజిఘాంసత్తద్వాచాఽజిఘృక్షత్ తన్నాశక్నోద్వాచా గ్రహీతుమ్ । స యద్ధైనద్వాచాఽగ్రహైష్యదభివ్యాహృత్య హైవాన్నమత్రప్స్యత్
ఆత్మ ఆ ఆహారాన్ని మాటతో పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించింది, కానీ మాటతో పట్టుకోలేకపోయింది. మాటతో పట్టుకుని ఉంటే, కేవలం పలకడం వల్లే తృప్తి కలిగేది.
తత్ప్రాణేనాజిఘృక్షత్ తన్నాశక్నోత్ప్రాణేన గ్రహీతుమ్ । స యద్ధైనత్ప్రాణేనాగ్రహైష్యదభిప్రాణ్య హైవాన్నమత్రప్స్యత్
ఆత్మ ఊపిరితో పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించింది, కానీ ఊపిరితో పట్టుకోలేకపోయింది. ఊపిరితో పట్టుకుని ఉంటే, కేవలం ఊపిరి పీల్చడం వల్లే తృప్తి కలిగేది.
తచ్చక్షుషాఽజిఘృక్షత్ తన్నాశక్నోచ్చక్షుషా గ్రహీతుమ్ । స యద్ధైనచ్చక్షుషాఽగ్రహైష్యద్దృష్ట్వా హైవానమత్రప్స్యత్
ఆత్మ చూపుతో పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించింది, కానీ చూపుతో పట్టుకోలేకపోయింది. చూపుతో పట్టుకుని ఉంటే, కేవలం చూడడం వల్లే తృప్తి కలిగేది.
తచ్ఛ్రోత్రేణాజిఘృక్షత్ తన్నాశక్నోచ్ఛ్రోత్రేణ గ్రహీతుమ్ । స యద్ధైనచ్ఛ్రోత్రేణాగ్రహైష్యచ్ఛ్రుత్వా హైవాన్నమత్రప్స్యత్
ఆత్మ వినికిడితో పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించింది, కానీ వినికిడితో పట్టుకోలేకపోయింది. వినికిడితో పట్టుకుని ఉంటే, కేవలం వినడం వల్లే తృప్తి కలిగేది.
తత్త్వచాఽజిఘృక్షత్ తన్నాశక్నోత్త్వచా గ్రహీతుమ్ । స యద్ధైనత్త్వచాఽగ్రహైష్యత్ స్పృష్ట్వా హైవాన్నమత్రప్స్యత్
ఆత్మ తాకుడుతో పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించింది, కానీ తాకుడుతో పట్టుకోలేకపోయింది. తాకుడుతో పట్టుకుని ఉంటే, కేవలం తాకడం వల్లే తృప్తి కలిగేది.
తన్మనసాఽజిఘృక్షత్ తన్నాశక్నోన్మనసా గ్రహీతుమ్ । స యద్ధైనన్మనసాఽగ్రహైష్యద్ధ్యాత్వా హైవాన్నమత్రప్స్యత్
ఆత్మ మనసుతో పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించింది, కానీ మనసుతో పట్టుకోలేకపోయింది. మనసుతో పట్టుకుని ఉంటే, కేవలం ఆలోచించడం వల్లే తృప్తి కలిగేది.
తచ్ఛిశ్నేనాజిఘృక్షత్ తన్నాశక్నోచ్ఛిశ్నేన గ్రహీతుమ్ । స యద్ధైనచ్ఛిశ్నేనాగ్రహైష్యద్విత్సృజ్య హైవానమత్రప్స్యత్
ఆత్మ శిశ్నంతో పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించింది, కానీ శిశ్నంతో పట్టుకోలేకపోయింది. శిశ్నంతో పట్టుకుని ఉంటే, కేవలం విడిచిపెట్టడం వల్లే తృప్తి కలిగేది.
తదపానేనాజిఘృక్షత్ తదావయత్ సైషోఽన్నస్య గ్రహో యద్వాయురనాయుర్వా ఏష యద్వాయుః
అపానవాయువు ద్వారా ఆహారాన్ని పట్టుకోవాలని ఆశించాడు. పట్టుకునేందుకు ప్రయత్నించాడు. ఆహారాన్ని పట్టుకునే శక్తి వాయువు, అదే ప్రాణశక్తి. ఇదే వాయువు యొక్క స్వరూపం.
స ఈక్షత కథం న్విదం మదృతే స్యాదితి స ఈక్షత కతరేణ ప్రపద్యా ఇతి । స ఈక్షత యది వాచాఽభివ్యాహృతం యది ప్రాణేనాభిప్రాణితం యది చక్షుషా దృష్టం యది శ్రోత్రేణ శ్రుతం యది త్వచా స్పృష్టం యది మనసా ధ్యాతం యద్యపానేనాభ్యపానితం యది శిశ్నేన విసృష్టమథ కోఽహమితి
తమభ్యతపత్తస్యాభితప్తస్య ముఖం నిరభిద్యత యథాఽణ్డం ముఖాద్వాగ్వాచోఽగ్నిర్నాసికే నిరభిద్యేతం నాసికాభ్యాం ప్రాణః । ప్రాణాద్వాయురక్షిణీ నిరభిద్యేతమక్షిభ్యాం చక్షుశ్చక్షుష ఆదిత్యః కర్ణౌ నిరభిద్యేతాం కర్ణాభ్యాం శ్రోత్రం శ్రోత్రద్దిశస్త్వఙ్నిరభిద్యత త్వచో లోమాని లోమభ్య ఓషధివనస్పతయో హృదయం నిరభిద్యత హృదయాన్మనో మనసశ్చన్ద్రమా నాభిర్నిరభిద్యత నాభ్యా అపానోఽపానాన్మృత్యుః శిశ్నం నిరభిద్యత శిశ్నాద్రేతో రేతస ఆపః
ఆ మనిషిని ఆత్మ వేడి చేసింది. ఆ వేడితో అతని నోటిపైన పగిలింది. ఆ నోటిలోంచి మాట వచ్చింది, ఆ మాటతో అగ్ని పుట్టింది. ముక్కులోంచి ఊపిరి వచ్చింది, ఆ ఊపిరితో గాలి పుట్టింది. కళ్లలోంచి చూపు వచ్చింది, ఆ చూపుతో సూర్యుడు పుట్టాడు. చెవుల్లోంచి వినికిడి వచ్చింది, ఆ వినికిడితో దిక్కులు పుట్టాయి. చర్మంలోంచి రోమాలు వచ్చాయి, ఆ రోమాలతో మొక్కలు, చెట్లు పుట్టాయి. హృదయంలోంచి మనసు వచ్చింది, ఆ మనసుతో చంద్రుడు పుట్టాడు. నాభిలోంచి అపానవాయువు వచ్చింది, దానితో మరణం పుట్టింది. శిశ్నంలోంచి వీర్యం వచ్చింది, ఆ వీర్యంతో నీళ్లు పుట్టాయి.
అగ్నిర్వాగ్భూత్వా ముఖం ప్రావిశద్వాయుః ప్రాణో భూత్వా నాసికే ప్రావిశదాదిత్యశ్చక్షుర్భూత్వాఽక్షిణీ ప్రావిశద్దిశః శ్రోత్రం భూత్వా కర్ణౌ ప్రావిశన్నోషధివనస్పతయో లోమాని భూత్వా త్వచం ప్రావిశంశ్చన్ద్రమా మనో భూత్వా హృదయం ప్రావిశన్మృత్యురపానో భూత్వా నాభిం ప్రావిశదాపో రేతో భూత్వా శిశ్నం ప్రావిశన్
అగ్ని మాటగా మారి నోటిలోకి ప్రవేశించింది. వాయువు ఊపిరిగా మారి ముక్కులోకి ప్రవేశించింది. సూర్యుడు చూపుగా మారి కళ్లలోకి ప్రవేశించాడు. దిక్కులు వినికిడిగా మారి చెవుల్లోకి ప్రవేశించాయి. మొక్కలు, చెట్లు రోమాలుగా మారి చర్మంలోకి ప్రవేశించాయి. చంద్రుడు మనసుగా మారి హృదయంలోకి ప్రవేశించాడు. మరణం అపానవాయువుగా మారి నాభిలోకి ప్రవేశించింది. నీళ్లు వీర్యంగా మారి శిశ్నంలోకి ప్రవేశించాయి.
అతడు ఇలా ఆలోచించాడు: 'నేను లేకుండా ఇది ఎలా ఉండగలదు?' 'దీనిలోకి నేను ఏ మార్గంలో ప్రవేశించాలి?' అని విచారించాడు. 'మాట మాట్లాడితే, శ్వాస పీల్చితే, చూపుతో చూస్తే, చెవితో వింటే, చర్మంతో తాకితే, మనసుతో ఆలోచిస్తే, అపానవాయువుతో ఆహారం లోపలికి తీసుకుంటే, శిశ్నంతో వీర్యాన్ని విడిచితే — అయితే నేనెవరు?' అని తను తాను ప్రశ్నించుకున్నాడు.