ઇમાવેવગોતમભરદ્વાજાઉ અયમેવગોતમો, અયં ભરદ્વાજ॥ ઇમાવેવવિશ્વામિત્રજમદગ્નીઃ અયમેવવિશ્વામિત્રો, અયં જમદગ્નિઃ॥ ઇમાવેવવસિષ્ઠકશ્યપાઉ અયમેવવસિષ્ઠો, અયં કશ્યપો॥ વાગેવાત્રિઃ વાચાહ્યન્નમદ્યતે, અત્તિર્હ વૈનામૈતદ્યદત્રિરિતિ॥ સર્વસ્યાત્તાભવતિ, સર્વમસ્યાન્નં ભવતિ, યએવં વેદ॥ 3
આ બે ગૌતમ અને ભરદ્વાજ છે; આ ગૌતમ છે, આ ભરદ્વાજ છે. આ બે વિશ્વામિત્ર અને જમદગ્ની છે; આ વિશ્વામિત્ર છે, આ જમદગ્ની છે. આ બે વશિષ્ઠ અને કશ્યપ છે; આ વશિષ્ઠ છે, આ કશ્યપ છે. વાણી એ અત્રી છે; વાણી દ્વારા અન્ન ખાય છે, એ જ અત્રીનો અર્થ છે. જે આ જાણે છે, એ સર્વનો ભક્ષક બને છે, અને સર્વ અન્ન એનું બને છે.
દ્વેવાવબ્રહ્મણો રૂપેઃ મૂર્તં ચૈવામૂર્તં ચ, મર્ત્યં ચામૃતં ચ, સ્થિતં ચ યચ્ચ, સચ્ચ ત્યં ચ
બ્રહ્મના બે રૂપ છે: એક આકારવાળું અને એક નિરાકાર, એક મરતું અને એક અમર, એક સ્થિર અને એક ચળતું, એક દેખાતું અને એક અદેખાતું.
તદેતન્મૂર્તં યદન્યદ્વાયોશ્ચાન્તરિક્ષાચ્ચૈતન્મર્ત્યમ્ એતત્સ્થિતમ્ એતત્સત્
જે આકારવાળું છે, એ વાયુ અને આકાશ સિવાયનું છે; એ જ મરતું છે, એ જ સ્થિર છે, એ જ દેખાતું છે.
તસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્યૈતસ્ય મર્ત્યસ્યૈતસ્ય સ્થિતસ્યૈતસ્ય સતએષરસો યએષતપતિ; સતોહ્ય્ એષરસઃ
આ આકારવાળું, મરતું, સ્થિર અને દેખાતું જે છે, એનું સાર એ છે જે પ્રકાશિત થાય છે; એનું સાર એ જ છે જે પ્રકાશિત થાય છે.
અથામૂર્તં વાયુશ્ચાન્તરિક્ષશ્ચૈતદમૃતમ્ એતદ્યદ્ એતત્ત્યમ્
હવે, જેનો કોઈ આકાર નથી — વાયુ અને આકાશ — એ અમર છે; એ જ સાચા તત્વ છે.
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્ય, તસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત, એતસ્ય ત્યસ્યૈષરસો યએષએતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષસ્; ત્યસ્ય હ્ય્ એષરસ॥ ઇત્યધિદેવતમ્
આ આકારવિહિન, અમર અને તત્વનું રસ એ છે, જે આ મંડળમાં પુરુષ છે; એ જ એનું સાચું રસ છે. આ રીતે દેવત્વ વિશે સમજાવ્યું.
અથાધ્યાત્મમ્॥ ઇદમેવમૂર્તં યદન્યત્પ્રાણાચ્ચ યશ્ચાયમન્તરાત્મન્નાકાશઃ એતન્મર્ત્યમ્ એતત્સ્થિતમ્ એતત્સત્
હવે આત્મા વિશે: આ પણ આકારવિહિન છે, જે શ્વાસથી આગળ છે, અને જે આત્મામાંનો આકાશ છે — એ નાશવાન છે, એ સ્થિર છે, એ જ છે.
તસ્યૈતસ્ય મૂર્તસ્ય, એતસ્ય મર્ત્યસ્યૈતસ્ય સ્થિતસ્યૈતસ્ય સતએષરસો યચ્ચક્ષુઃ; સતહ્ય્ એષરસઃ
આ આકારવાળું, નાશવાન, સ્થિર અને સત્યનું રસ એ છે, જે આંખ છે; સત્યનું જ એ સાચું રસ છે.
અથામૂર્તમ્ પ્રાણશ્ચ યશ્ચાયમન્તરાત્મન્નાકાશ, એતદમૃતમ્ એતદ્યદ્ એતત્ત્યં
હવે, જેનો આકાર નથી — શ્વાસ અને આત્મામાંનો આકાશ — એ અમર છે; એ જ એનું તત્વ છે.
તસ્યૈતસ્યામૂર્તસ્યૈતસ્યામૃતસ્યૈતસ્ય યત, એતસ્ય ત્યસ્યૈષરસો યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષસ્; ત્યસ્ય હ્ય્ એષરસઃ
આ આકારવિહિન, અમર અને તત્વનું રસ એ છે, જે જમણી આંખમાં પુરુષ છે; એ જ એનું સાચું રસ છે.
તસ્ય હૈતસ્ય પુરુષસ્ય રૂપં યથા માહારજનં વાસો, યથા પાણ્ડ્વાવિકં, યથેન્દ્રગોપો, યથાગ્ન્યર્ચિઃ યથા પુણ્ડરીકં, યથા સકૃદ્વિદ્યુત્તઁ॥ સકૃદ્વિદ્યુત્તેવ હ વાઅસ્ય શ્રીર્ભવતિ, યએવં વેદ
એ પુરુષનું રૂપ રાજવી વસ્ત્ર જેવું છે, સફેદ ઓણ જેવું છે, અગ્નિની જ્યોત જેવું છે, કમળ જેવું છે, વીજળીની ઝલક જેવું છે. વીજળીની ઝલક જેવી જ એની તેજસ્વિતા છે; જે આ રીતે જાણે છે.
અથાત આદેશઃ નેતિ નેતિ, નહ્ય્ એતસ્માદિતિ નેત્યન્યત્પરમસ્તિ॥ અથ નામધેયઁ સત્યસ્ય સત્યમિતિઃ પ્રાણાવૈસત્યં, તેષામેષસત્યમ્॥ 4
હવે, આ ઉપદેશ છે: 'આ નથી, આ નથી.' કેમ કે આ 'આ નથી' કરતાં વધુ કંઈ નથી. હવે એનું નામ: 'સત્યનું સત્ય.' શ્વાસ એ સત્ય છે; એમાં આ જ સત્ય છે.
મૈત્રેયીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્ય, ઉદ્યાસ્યન્વાઅરેઽહમસ્માત્સ્થાનાદસ્મિ॥ હન્ત તેઽનયા કાત્યાયન્યાન્તં કરવાણીતિ
મૈત્રેયી, યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: હું આ સ્થાનમાંથી જવા તૈયાર છું. આવો, હું તને અને કાત્યાયની માટે અંતિમ વ્યવસ્થા કરું.
સાહોવાચ મૈત્રેયીઃ યન્મ ઇયં, ભગોઃ, સર્વા પૃથિવીવિત્તેન પૂર્ણાસ્યાત્ કથં તેનામૃતા સ્યામિતિ॥ નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો; યથૈવોપકરણવતાં જીવિતં, તથૈવતે જીવિતઁ સ્યાદ્; અમૃતત્વસ્ય તુનાશાસ્તિ વિત્તેનેતિ
મૈત્રેયીએ કહ્યું: જો, ભગવંત, આખી પૃથ્વી ધનથી ભરાઈ જાય, તો એથી હું અમર કેવી રીતે બની શકું? યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: જેમ સાધન ધરાવનારનું જીવન હોય છે, તેમ તું જીવી શકીશ; પણ ધનથી અમરત્વની આશા નથી.
સાહોવાચ મૈત્રેયીઃ યેનાહં નામૃતા સ્યાં, કિમહં તેન કુર્યાં॥ યદેવભગવાન્વેદ, તદેવમે બ્રૂહીતિ
મૈત્રેયીએ કહ્યું: જેનાથી હું અમર ન બની શકું, એથી હું શું કરું? જે ભગવંત જાણે છે, એ જ મને કહો.
સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પ્રિયાવતારે નઃ સતીપ્રિયં ભાષસ॥ એહિ આસ્વ વ્યાખ્યાસ્યામિ તે॥ વ્યાચક્ષાણસ્ય તુમે નિદિધ્યાસસ્વેતિ॥ બ્રવિતુ ભગવાનિતિ . ॥.
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: તું પ્રિય શબ્દો બોલી છે, જેમ પ્રિય હોય તેમ. આવ, બેસ; હું તને સમજાવું. હું સમજાવું ત્યારે તું ધ્યાન કરજે. બોલો, ભગવંત.
સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો ==સંબંધિત કડ઼િયાઁ== #[[ઉપનિષદ્]] ##[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 1]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 2]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 3]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 4]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 5]] ==બાહરી કડિયાઁ== [[વર્ગઃ:]] [[વર્ગઃ:]]
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: આ જ સંબંધ છે — ઉપનિષદ — બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ — બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ ૧ — બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ ૨ — બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ ૩ — બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ ૪ — બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ ૫ — બાહ્ય વિભાગ — વિભાગ.