गर्ग्यः आजातशत्रुम् उपससार। सः उवाच—"यः पुरुषः दिशासु अस्ति, तं अहं ब्रह्मणम् उपासे।" आजातशत्रुः प्रत्युवाच—"मां एतद् न वद। सः द्वितीयः, अप्रसारितः; अहं तं उपासे। यः एवं उपास्ते, सः द्वितीयवान् भवति, तस्य समूहः कदाचित् भङ्गं न यान्ति।" गर्ग्यः पुनः उवाच—"यः पुरुषः यतः शब्दः पश्चात् उत्पद्यते, तं अहं ब्रह्मणम् उपासे।" आजातशत्रुः प्रत्युवाच—"मां एतद् न वद। सः राक्षसः; अहं तं उपासे। यः एवं उपास्ते, सः अस्मिन् लोके दीर्घायुः भवति; प्राणः तस्य कालेन पूर्वं न यान्ति।" गर्ग्यः पुनः उवाच—"यः पुरुषः छायामयः, तं अहं ब्रह्मणम् उपासे।" आजातशत्रुः प्रत्युवाच—"मां एतद् न वद। सः मृत्युः; अहं तं उपासे। यः एवं उपास्ते, सः अस्मिन् लोके दीर्घायुः भवति; मृत्युः तस्य कालेन पूर्वं न यान्ति।" गर्ग्यः पुनः उवाच—"यः पुरुषः आत्मनि अस्ति, तं अहं ब्रह्मणम् उपासे।" आजातशत्रुः प्रत्युवाच—"मां एतद् न वद। सः आत्मा; अहं तं उपासे। यः एवं उपास्ते, सः आत्मवान् भवति, तस्य अपत्यं आत्मवान् भवति।" तदा गर्ग्यः मौनम् आस्थात्। आजातशत्रुः उवाच—"एतावत् एव। एतावत् एव। एतेनैव न ज्ञायते।" गर्ग्यः उवाच—"त्वां उपसर्वे।" आजातशत्रुः उवाच—"एतद् विपरीतम्; ब्राह्मणः यदा क्षत्रियं ब्रह्मार्थम् उपसर्पति, सः मां शिक्षयिष्यति।" तदा सः गर्ग्यं हस्तेन गृहीत्वा उत्तस्थत्। उभौ सुप्तपुरुषं समीपं गच्छतुः। तं नामभिः संबोधितवान्—"महान्, शुक्लवस्त्रधारी, सोमराज।" सः उत्तस्थत्। आजातशत्रुः तं हस्तेन प्रबुद्धं कर्तुं ताडितवान्। सः पुनः उत्तस्थत्। आजातशत्रुः पप्रच्छ—"यः पुरुषः विज्ञानमयः, सः सुप्तः सन् कुतः तदा आसीत्? कुतः पुनः प्रतिनिवृत्तः?" गर्ग्यः उत्तरं न ददौ। आजातशत्रुः उवाच—"यः पुरुषः विज्ञानमयः, सः सुप्तः सन्, इन्द्रियज्ञानं स्वयम् आत्मन्य् एव विज्ञानतः संहृत्य हृदयस्य अन्तरिक्षे विश्रान्ति।" यदा सः तानि गृह्णाति, तदा सः स्वप्नदशायां स्थितः इति कथ्यते। प्राणः निगृहीतः, वाक् निगृहीता, चक्षुः निगृहीतम्, श्रोत्रम् निगृहीतम्, मनः निगृहीतम्। स्वप्नेषु विचरन्, तस्य एव लोकाः भवन्ति। तत्र सः महराज इव वा, महाब्राह्मणः इव वा, यथेष्टं ऊर्ध्वं च अधः च गच्छति। यथा महराजः स्वस्य राज्यात् जनान् गृहीत्वा स्वे देशे यथेष्टं विचरति, तथा सः इन्द्रियाणि संहृत्य स्वे शरीरे यथेष्टं विचरति। यदा सः गम्भीरसुप्तः भवति, यदा किञ्चिद् अपि न वेत्ति, तदा हृदयात् द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः पूर्णाः संस्थिताः इति कथ्यन्ते; तासु प्रविश्य सः शरीरे विश्रान्ति। यथा बालः, वा महाब्राह्मणः, वा कामं प्राप्तः, सुखेन शय्यां आस्थाति, तथा सः विश्रान्ति। यथा उर्णनाभः सूत्राणि प्रसारयति, यथा अग्नेः स्फुलिङ्गाः निर्गच्छन्ति, एवं आत्मनः सर्वे प्राणाः, सर्वे लोकाः, सर्वे देवाः, सर्वे भूतानि, सर्वे एते आत्मनः एव उत्पद्यन्ते। एतस्य उपदेशः—प्राणाः सत्यम्, एषां सत्यम् एतत्। यः बालम्, अधारम्, प्रतिधारम्, स्तम्भम्, तन्तुम् वेत्ति, सः सप्तपीढान् विजित्य जयति। बालः मध्यप्राणः; तस्य अधारः, प्रतिधारः, प्राणः स्तम्भः, अन्नं तन्तुः। सप्त छिद्राणि तस्य सेवकानि। नेत्रस्य रक्तनाड्यः रुद्रेण, शीतनाड्यः पर्जन्येन, पीतनाड्यः सूर्येण, श्वेतनाड्यः अग्निना, कृष्णनाड्यः इन्द्रेण सम्बद्धाः। अधोऽपि पलकं भूमिना, उपरि पलकं दिवा सम्बद्धम्। यः एतद् वेत्ति, तस्य अन्नम् न क्षीयते। एषा ऋचः अस्ति—"अधोमुखं पात्रम्, ऊर्ध्वाधारम्; तत्र सर्वे रूपाः श्रियः स्थापिता। सप्त तटाः ऋषयः; वाक् अष्टमी, विद्या संयुक्ता।" अधोमुखं पात्रम्, ऊर्ध्वाधारम्—एषः शरीरः; एषः एव पात्रम्। तत्र सर्वे श्रियः स्थापिता—प्राणः श्रियः सर्वेषु रूपेषु स्थापिता इति। ऋषयः सप्त तटाः—प्राणः ऋषयः इति। वाक् अष्टमी, विद्या संयुक्ता—वाक् अष्टमी, विद्या संयुक्ता। एतौ गौतमः भारद्वाजः; एषः गौतमः, एषः भारद्वाजः। एतौ विश्वामित्रः जमदग्निः; एषः विश्वामित्रः, एषः जमदग्निः। एतौ वसिष्ठः कश्यपः; एषः वसिष्ठः, एषः कश्यपः। वाक् अत्रिः; वाचा अन्नं खाद्यते। अत्रेः अर्थः एषः एव। यः एतद् वेत्ति, सः सर्वस्य भोक्ता, सर्वं तस्य खाद्यं भवति। द्वे ब्रह्मणः रूपे सन्ति—रूपवती च अरूपवती च, मर्त्या च अमृत्या च, स्थिता च चलिता च, व्यक्ता च अव्यक्ता च। रूपवती—यद् वायुः आकाशं च विना अन्यद् अस्ति; एषः मर्त्यः, एषः स्थिरः, एषः व्यक्तः। एतस्य रूपवतः, मर्त्यस्य, स्थिरस्य, व्यक्तस्य सारः यद् प्रकाशते; प्रकाशः एव तस्य सारः। अरूपवती—वायुश्च आकाशः; एषः अमृतः; एषः एव तस्य सारः। एतस्य अरूपवतः, अमृतस्य, सारस्य रसः तस्य व्यक्तिः दिव्यम् अण्डे; एषः एव तस्य रसः। इति देवतासम्बन्धः। आत्मनः सम्बन्धे—एषः अपि अरूपवती; यद् प्राणात् परः, यद् आत्मनः अन्तरिक्षे अस्ति; एषः मर्त्यः, एषः स्थितः, एषः सत्त्वः। एतस्य रूपवतः, मर्त्यस्य, स्थितस्य, सत्त्वस्य रसः चक्षुः; सत्त्वः एव तस्य रसः। अरूपवती—प्राणः च आत्मनः अन्तरिक्षम्; एषः अमृतः; एषः एव तस्य सारः। एतस्य अरूपवतः, अमृतस्य, सारस्य रसः तस्य व्यक्तिः दक्षिणचक्षुषि; एषः एव तस्य रसः। तस्य व्यक्तिः राजवस्त्रवत्, शुक्लऊनवस्त्रवत्, ज्योतिष्कः इव, अग्निशिखा इव, पद्मवत्, विद्युत्प्रभा इव। यथा विद्युत्प्रभा, तथा तस्य दीप्तिः; यः एवं वेत्ति। अत्र उपदेशः—"नेति नेति।" एतस्मात् नेति नेति इति उन्नतं नास्ति। तस्य नाम—"सत्यस्य सत्यम्।" प्राणः सत्यम्; एषां सत्यम् एतत्। मैत्रेयीं याज्ञवल्क्यः उवाच—"अहं इतः गन्तुम् इच्छामि। आगच्छ, ते तथा कात्यायन्यै अन्तिमं व्यवस्था करिष्यामि।" मैत्रेयी उवाच—"यद्य सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्, कथम् अहं तेन अमृतत्वं प्राप्नुयाम्?" याज्ञवल्क्यः उवाच—"यथा वित्तवानां जीवितम्, तथा तव जीवितम्; वित्तेन अमृतत्वस्य आशा नास्ति।" मैत्रेयी उवाच—"यद् अमृतत्वं न यच्छेत्, तद् अहं किम् करिष्यामि? यद् याज्ञवल्क्यः वेत्ति, तत् एव कथय।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"प्रियं वदसि, प्रियायै। उपविशतु, व्याख्यास्यामि। व्याख्यानं शृणु, चिन्तय। कथय, भगवन्।" याज्ञवल्क्यः उवाच—"एषः सम्बन्धः—उपनिषद्—बृहदारण्यकोपनिषद्—प्रथमः भागः—द्वितीयः भागः—तृतीयः भागः—चतुर्थः भागः—पञ्चमः भागः—बाह्यः विभागः—विभागः।" यः ब्रह्मणम् आत्मनः पृथक् वेत्ति, तस्य ब्रह्म नष्टं भवति; यः शक्तिम् आत्मनः पृथक् वेत्ति, तस्य शक्ति नष्टा; यः लोकान् आत्मनः पृथक् वेत्ति, तस्य लोकाः नष्टाः; यः देवान् आत्मनः पृथक् वेत्ति, तस्य देवाः नष्टाः; यः भूतानि आत्मनः पृथक् वेत्ति, तस्य भूतानि नष्टानि; यः सर्वं आत्मनः पृथक् वेत्ति, तस्य सर्वं नष्टम्। एषः ब्रह्म, एषः शक्ति, एते लोकाः, एते देवाः, एते भूतानि, एतत् सर्वम्—एषः आत्मा। यथा, वाद्यं ताडयित्वा, बहिः शब्दान् न गृह्णाति, वाद्यं वा ताडनं वा गृह्णाति, तदा वाद्यस्य शब्दः गृह्यते। यथा, वीणां वादयित्वा, बहिः शब्दान् न गृह्णाति, वीणां वा वादनं वा गृह्णाति, तदा वीणायाः शब्दः गृह्यते। एवं एषा कथा, उपनिषद्-प्रसूतः, ब्रह्मविद्यायाः गम्भीरार्थं दर्शयन्ती, आत्मनः एव सर्वस्य आधारः इति प्रतिपादयति।