श्रूयतां, भगवन्, ब्रह्मविद्यायाः पवित्रं रहस्यं यद् बृहदारण्यकोपनिषदि प्रकटितम्। अस्ति कश्चन अन्तर्यामि, यः सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु द्रव्येषु, सर्वेषु तत्त्वेषु, सर्वेषु च प्रपञ्चेषु अन्तरतः स्थित्वा तान् नियच्छति, तेषां शरीरम् अस्ति, किन्तु ताभ्यः पृथक्, ताः च तं न जानन्ति। सः एव आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः इति। यः आप्सु तिष्ठन्, आपः अन्तरः, आपो न जानन्ति, यस्य आपः शरीरम्, यः आपः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः अग्नौ तिष्ठन्, अग्नौ अन्तरः, अग्निः न जानाति, यस्य अग्निः शरीरम्, यः अग्निम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः अन्तरिक्षे तिष्ठन्, अन्तरिक्षे अन्तरः, अन्तरिक्षं न जानाति, यस्य अन्तरिक्षं शरीरम्, यः अन्तरिक्षम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः वायौ तिष्ठन्, वायौ अन्तरः, वायुः न जानाति, यस्य वायुः शरीरम्, यः वायुम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः द्यौः तिष्ठन्, द्यौः अन्तरः, द्यौः न जानाति, यस्य द्यौः शरीरम्, यः द्युम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः सूर्ये तिष्ठन्, सूर्ये अन्तरः, सूर्यः न जानाति, यस्य सूर्यः शरीरम्, यः सूर्यं अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः चन्द्रतारकेषु तिष्ठन्, चन्द्रतारकेषु अन्तरः, चन्द्रतारका न जानन्ति, यस्य चन्द्रतारका शरीरम्, यः चन्द्रतारकाः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः आकाशे तिष्ठन्, आकाशे अन्तरः, आकाशं न जानाति, यस्य आकाशं शरीरम्, यः आकाशम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः दिशासु तिष्ठन्, दिशासु अन्तरः, दिशः न जानन्ति, यस्य दिशः शरीरम्, यः दिशः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः विद्युत्सु तिष्ठन्, विद्युत्सु अन्तरः, विद्युत् न जानाति, यस्य विद्युत् शरीरम्, यः विद्युतः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः मेघेषु तिष्ठन्, मेघेषु अन्तरः, मेघः न जानाति, यस्य मेघः शरीरम्, यः मेघम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्, सर्वेषु लोकेषु अन्तरः, लोकाः न जानन्ति, यस्य लोकाः शरीरम्, यः लोकान् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः सर्वेषु वेदेषु तिष्ठन्, वेदेषु अन्तरः, वेदाः न जानन्ति, यस्य वेदाः शरीरम्, यः वेदान् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः सर्वेषु यज्ञेषु तिष्ठन्, यज्ञेषु अन्तरः, यज्ञाः न जानन्ति, यस्य यज्ञाः शरीरम्, यः यज्ञान् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। एषा हि स्थूलभूतानां व्याख्या। अधुना, आत्मनः विषयः। यः प्राणे तिष्ठन्, प्राणे अन्तरः, प्राणः न जानाति, यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः वाचि तिष्ठन्, वाचि अन्तरः, वाक् न जानाति, यस्य वाक् शरीरम्, यः वाचम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः चक्षुषि तिष्ठन्, चक्षुषि अन्तरः, चक्षुः न जानाति, यस्य चक्षुः शरीरम्, यः चक्षुम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः श्रोत्रे तिष्ठन्, श्रोत्रे अन्तरः, श्रोत्रं न जानाति, यस्य श्रोत्रं शरीरम्, यः श्रोत्रम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः मनसि तिष्ठन्, मनसि अन्तरः, मनः न जानाति, यस्य मनः शरीरम्, यः मनः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः त्वचि तिष्ठन्, त्वचि अन्तरः, त्वक् न जानाति, यस्य त्वक् शरीरम्, यः त्वचम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः विज्ञानि तिष्ठन्, विज्ञानि अन्तरः, विज्ञानं न जानाति, यस्य विज्ञानं शरीरम्, यः विज्ञानम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः तेजसि तिष्ठन्, तेजसि अन्तरः, तेजः न जानाति, यस्य तेजः शरीरम्, यः तेजः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः तमसि तिष्ठन्, तमसि अन्तरः, तमः न जानाति, यस्य तमः शरीरम्, यः तमः अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः बीजे तिष्ठन्, बीजे अन्तरः, बीजं न जानाति, यस्य बीजं शरीरम्, यः बीजम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यः आत्मनि तिष्ठन्, आत्मनि अन्तरः, आत्मा न जानाति, यस्य आत्मा शरीरम्, यः आत्मानम् अन्तरतः नियच्छति, सः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। एषः आत्मा अदृष्टः, द्रष्टा; अश्रुतः, श्रोता; अचिन्त्यः, मन्त्रा; अज्ञातः, ज्ञाता। नान्यः कश्चन द्रष्टा, नान्यः श्रोता, नान्यः मन्त्रा, नान्यः ज्ञाता। एषः आत्मा, अन्तर्यामि, अमृतः। यदन्यत्, तद् दुःखभाग्। इति, उद्दालकः अरुणिः मौनं आजगाम। ततः वाचक्नवी उक्तवती—“ब्राह्मणाः, अहम् याज्ञवल्क्यं द्वे प्रश्नौ पृच्छामि। यदि सः उत्तरं दास्यति, कश्चन ब्रह्मविचारे तं न जयेत्; यदि तु न दास्यति, तस्य शिरः पतिष्यति।” ते ऊचुः—“पृच्छ, गार्गि।” सा ऊचुः—“याज्ञवल्क्य, अहम् काश्याः वा विदेहात् वा, उग्रपुत्रः इव धनुष्कण्ठकः, द्वाभ्यां तीक्ष्णाभ्यां बाणाभ्यां युक्तः, प्रतिस्पर्धायाम् उत्तिष्ठामि। एवं द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यां त्वां पृच्छामि, उत्तरं दातव्यम्।” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“पृच्छ, गार्गि।” सा पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, यद् दिवः उपरि, पृथिव्याः अधः, दिवि च पृथिव्यां च यद् अन्तरम्, यच्च आसीत्, भवति, भविष्यति—एतेषु सर्वेषु किम् प्रतिष्ठितम्, किं वा प्रतिष्टाभूतम्?” याज्ञवल्क्यः अवदत्—“गार्गि, एते सर्वे आकाशे एव निबद्धाः, आकाशे एव प्रतिष्टिताः।” सा ऊचुः—“नमः ते, याज्ञवल्क्य, इदं प्रश्नं सम्यग् अवदः। अन्यं पृच्छामि।” सः अवदत्—“पृच्छ, गार्गि।” सा पुनः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, यद् दिवः उपरि, पृथिव्याः अधः, दिवि च पृथिव्यां च यद् अन्तरम्, यच्च आसीत्, भवति, भविष्यति—एतेषु सर्वेषु किम् निबद्धम्, किम् प्रतिष्टितम्?” सः अवदत्—“गार्गि, एते सर्वे आकाशे एव निबद्धाः, प्रतिष्टिताः। आकाशः तर्हि किम् निबद्धः, किम् प्रतिष्टितः?” याज्ञवल्क्यः उवाच—“गार्गि, ब्रह्मविदो ‘अक्षर’मेतद् आहुः। न तद् स्थूलम्, न सूक्ष्मम्, न ह्रस्वम्, न दीर्घम्, न रक्तम्, न अप, न छायाः, न तमः, न वायुः, न आकाशः, असङ्गम्, अस्पर्शम्, अघ्राणम्, अरसं, अचक्षुः, अश्रोत्रम्, अवाक्, अमनाः, अज्योतिः, अप्राणः, अमुखः, अनामकुलम्, अजरम्, अमृतम्, अभयं, अयम्, अशुद्धम्, अशब्दम्, अव्यक्तम्, अनन्तम्, अनाद्यन्तम्, अन्तरबहिःरहितम्। न कश्चन तद् प्राप्नोति, न कश्चन तद् गृह्णाति।” “अस्य अक्षरस्याज्ञया, गार्गि, दिवः पृथिवी च तिष्ठतः; सूर्यचन्द्रमसौ तिष्ठतः; अहोरात्रे, मासाः, ऋतवः, संवत्सराः तिष्ठन्ति; अस्याज्ञया, पूर्वपर्वतान्नद्यः पूर्वं वहन्ति, पश्चिमात् पश्चिमं, दक्षिणात् दक्षिणं; अस्याज्ञया, दातृन् मनुष्याः स्तुवन्ति, यजमानं देवाः स्तुवन्ति, पितरः स्वदितम् इच्छन्ति।” “यो, गार्गि, अयं अक्षरं न जानन्, यजते, ददाति, तप्यते वा, सः अस्य लोकस्य अन्ते पतति। यो, गार्गि, अयं अक्षरं न जानन्, अस्मात् लोकात् प्रयाति, सः शोच्यः। यः तु अयं अक्षरं जानन्, अस्मात् लोकात् प्रयाति, सः ब्राह्मणः भवति।” एषः, गार्गि, अक्षरः—अदृष्टः द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अचिन्त्यः मन्त्रा, अज्ञातः ज्ञाता। नान्यः कश्चन द्रष्टा, श्रोता, मन्त्रा, ज्ञाता। अत्रैव, गार्गि, आकाशः निबद्धः, प्रतिष्टितश्च। ततः वाचक्नवी ब्राह्मणान् उवाच—“यूयं याज्ञवल्क्यं पूजयन्तु; सः ब्रह्मविचारे न कश्चन जयेत्। ततः सा मौनं आजगाम।” ततः विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ—“याज्ञवल्क्य, कति देवाः?” याज्ञवल्क्यः प्रत्यवदत्—“त्रयश्च शता, त्रयश्च सहस्राणि।” सः पुनः पप्रच्छ—“कति देवाः?”—“त्रयस्त्रिंशत्”—इति। पुनः पप्रच्छ—“षट्”—इति। पुनः—“त्रयः”—इति। पुनः—“द्वौ”—इति। पुनः—“अर्धैकः”—इति। पुनः—“एकः”—इति। तानि किम्? याज्ञवल्क्यः अवदत्—“एते हि महिम्नः प्रथमानि रूपाणि; वस्तुतः त्रयस्त्रिंशत् देवाः। के त इति? अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः—एते एकत्रिंशत्; इन्द्रः च प्रजापतिः च—त्रयस्त्रिंशत्।” वसवः के?—अग्निः, पृथिवी, वायुः, अन्तरिक्षम्, आदित्यः, द्यौः, चन्द्रमाः, नक्षत्राणि। रुद्राः के?—दश प्राणाः, एक आत्मा एकादशः। येषां गच्छन्ति, मृत्युः जायते, रुदनं भवति। आदित्याः के?—द्वादश मासाः। सर्वं आददते, तस्मात् आदित्याः। इन्द्रः कः?—विद्युत्। प्रजापतिः कः?—यज्ञः। यः यज्ञः सः पशवः। एवं बृहदारण्यकोपनिषदि याज्ञवल्क्यस्य ब्रह्मविचारः, आत्मविद्या, देवताविभागः च सुस्पष्टं प्रतिपादितः।