ഗൗതമനോടു രാജാവ് പറഞ്ഞു: "അവന് ദീര്ഘകാലം ഇവിടെ താമസിക്കട്ടെ." പിന്നെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "നീ എങ്ങനെ ഉത്തരം പറയാതിരുന്നുവോ, ഗൗതമാ, അങ്ങനെ ഞാനും ഉത്തരം പറയില്ല. ബ്രാഹ്മണര്ക്ക് മുമ്പ് ഈ ജ്ഞാനം ലഭിച്ചിരുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും അധികാരം ക്ഷത്രിയന്മാര്ക്കായിരുന്നു." ഇതു പറഞ്ഞ ശേഷം അദ്ദേഹം ഗൗതമനോടു ജ്ഞാനം വിവരിച്ചു. "ഗൗതമാ, ആ ലോകം അഗ്നിയാണ്; അതിന്റെ ഇന്ധനം സൂര്യന്, അതിന്റെ കണല് കിരണങ്ങള്, പുകയാണ് കിരണങ്ങള്, പകലാണ് ജ്വാല, ചന്ദ്രനാണ് ചാര, നക്ഷത്രങ്ങളാണ് ചിതല്കണികള്. ഈ അഗ്നിയില് ദേവതകള് ശ്രദ്ധയെന്ന ഹവിയാണ് അർപ്പിക്കുന്നത്; അതിന്റെ ഫലമായി രാജാവ് സോമൻ ജനിക്കുന്നു. മേഘം അഗ്നിയാണ്; അതിന്റെ ഇന്ധനം വായു, പുകയാണ് മേഘം, ജ്വാല മിന്നല്, ചാര ഇടിമുഴക്കം, ചിതല്കണികള് മഴത്തുള്ളികള്. ഈ അഗ്നിയില് ദേവതകള് സോമനെ ഹോമം ചെയ്യുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി മഴ ഉണ്ടാകുന്നു. ഭൂമി അഗ്നിയാണ്; അതിന്റെ ഇന്ധനം സംവത്സരം, പുകയാണ് ആകാശം, ജ്വാല രാത്രി, ചാര ദിശകള്, ചിതല്കണികള് അന്തരീക്ഷദിശകള്. ഈ അഗ്നിയില് ദേവതകള് മഴയെ അർപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി അന്നം ജനിക്കുന്നു. മനുഷ്യന് അഗ്നിയാണ്; അവന്റെ വാക്ക് ഇന്ധനം, ശ്വാസം പുക, നാവ് ജ്വാല, കണ്ണുകള് ചാര, ചെവികള് ചിതല്കണികള്. ഈ അഗ്നിയില് ദേവതകള് അന്നം അർപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി വീര്യം (ശുക്ലം) ഉത്ഭവിക്കുന്നു. സ്ത്രീ അഗ്നിയാണ്; അവളുടെ ഗർഭം ഇന്ധനം, അവളോട് സംസാരിക്കുന്നത് പുക, യോനിജ്വാല, അവളിൽ ഉള്ള പ്രവൃത്തി ചാര, അനുഭവിക്കുന്ന ആനന്ദം ചിതല്കണികള്. ഈ അഗ്നിയില് ദേവതകള് ശുക്ലം അർപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി ഗർഭം ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അങ്ങനെ, അഞ്ചാം ഹോമത്തിൽ വാക്ക് മനുഷ്യനാവുന്നു; ഗർഭം പതിനോമ്പത് അല്ലെങ്കിൽ പത്തുമാസം, അല്ലെങ്കിൽ എത്രകാലം വേണമെങ്കിലും, വളരുന്നു; ശേഷം അവൻ ജനിക്കുന്നു. ജനിച്ചശേഷം, അവന് ആയുസ് കഴിയുന്നവരെ ജീവിക്കുന്നു; മരിച്ചാല്, അവന് ഉത്ഭവിച്ചിടത്തേക്ക് അഗ്നികള് അവനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവരും, കാട്ടിൽ വിശ്വാസവും തപസ്സും അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരും, ജ്വാലയെ പ്രാപിക്കുന്നു; ജ്വാലയിൽ നിന്ന് പകൽ, പകൽ നിന്ന് ശുക്ലപക്ഷം, ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ നിന്ന് ഉത്തരായണം, അവിടെ നിന്ന് സംവത്സരം, സംവത്സരത്തിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ, സൂര്യനിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ, ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് മിന്നൽ; അവിടെ ഒരു അദേഹം, മനുഷ്യനല്ലാത്തവൻ, അവരെ ബ്രഹ്മത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഇതാണ് ദേവയാനമാർഗ്ഗം. പക്ഷേ, ഗ്രാമത്തിൽ യാഗവും ദാനവും ചെയ്യുന്നവർ പുകയിലേക്ക് പ്രാപിക്കുന്നു; പുകയിൽ നിന്ന് രാത്രി, രാത്രിയിൽ നിന്ന് കൃഷ്ണപക്ഷം, കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ നിന്ന് ദക്ഷിണായനം; അവര് സംവത്സരത്തെ പ്രാപിക്കാറില്ല. അവർ പിതൃലോകം, അവിടെ നിന്ന് ആകാശം, അവിടെ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ—ഇവരാണ് സോമരാജാവ്, ദേവതകളുടെ ആഹാരം; ദേവതകൾ അവനെ ആസ്വദിക്കുന്നു. അവിടെ ഫലശേഷം, വീണ്ടും ഈ വഴിയിലൂടെ മടങ്ങുന്നു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വായുവാകുന്നു, വായുവിൽ നിന്ന് പുക, പുകയിൽ നിന്ന് മേഘം. മേഘത്തിൽ നിന്ന് മഴ, മഴയിൽ നിന്ന് ഈ ഭൂമിയിൽ അരി, യവം, ഔഷധികൾ, മരങ്ങൾ, എള്ള്, പയർ മുതലായവയായി ജനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് മോചനം പ്രാപിക്കാൻ ദുഷ്കരമാണ്; ആരെങ്കിലും ആഹാരം കഴിച്ചാൽ, ആരെങ്കിലും വീര്യം അർപ്പിച്ചാൽ, വീണ്ടും അതാവുന്നു. ഇവിടെ നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവർക്ക് നല്ല ഗർഭം ലഭിക്കും—ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ; ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവർക്ക് ചീത്ത ഗർഭം ലഭിക്കും—നായ, പന്നി, ചണ്ഡാളൻ. ഇരുവർക്കും മോക്ഷമാർഗ്ഗം ഇല്ല; ഈ ചെറു ജീവികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിച്ച് മരിക്കുന്നു—ഇതാണ് മൂന്നാമത്തെ സ്ഥലം. അതുകൊണ്ട് ആ ലോകം നിറയുന്നില്ല; അതിനാൽ അതിനെ ഒഴിവാക്കണം—ഇതാണ് ശ്ലോകം. സ്വര്ണം മോഷ്ടിക്കുന്നത്, മദ്യം കുടിക്കുന്നത്, ഗുരുപത്നിയുമായി ബന്ധം വയ്ക്കുന്നത്, ബ്രാഹ്മണഹത്യ—ഈ നാല് പേരും വീഴുന്നു; അഞ്ചാമൻ ഇവരുമായി ബന്ധം വയ്ക്കുന്നവൻ. എന്നാല്, ഈ അഗ്നിപഞ്ചാഗ്നി വിദ്യയെ അറിയുന്നവന്—even ഇവരുമായി ചേർന്നാലും—പാപം ബാധിക്കില്ല; ശുദ്ധനും പവിത്രനുമാകി, പുണ്യലോകം പ്രാപിക്കും—ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവന്. പ്രാചീനശാല ഔപമന്യവൻ, സത്യയജ്ഞ പൗലുഷൻ, ഇന്ദ്രദ്യുമ്ന ഭല്ലവേയൻ, ജന ശാർകരാക്ഷ്യൻ, ബുഡില അശ്വതരാശ്വി—ഈ മഹാശ്രോതാക്കളും ഗൃഹസ്ഥന്മാരും ഒത്തു ചർച്ച ചെയ്തു: "ആത്മാവ് ആരാണ്? ബ്രഹ്മം എന്താണ്?" അവർ പറഞ്ഞു: "ഉദ്ദാലക, അരുണപുത്രൻ, വൈശ്വാനരാത്മാവ് അനുഭവിച്ചിരിക്കുന്നു; നമുക്ക് അവനിടത്തേക്ക് പോകാം." അങ്ങനെ അവർ അവനിടത്തേക്ക് പോയി. ഉദ്ദാലകൻ മനസ്സിൽ വിചാരിച്ചു: "ഈ മഹാശ്രോതാക്കളും പണ്ഡിതന്മാരുമെനിക്കു ചോദ്യം ചെയ്യും; ഞാൻ എല്ലാവിധ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഉത്തരം പറയാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, മറ്റൊരാൾ അവരെ ഉപദേശിക്കട്ടെ." അങ്ങനെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: "കേകയരാജാവായ അശ്വപതി വൈശ്വാനരാത്മാവിനെ അനുഭവിച്ചിരിക്കുന്നു; നമുക്ക് അവനിടത്തേക്ക് പോകാം." അങ്ങനെ അവർ അവിടത്തേക്ക് പോയി. അവരെത്തിയപ്പോൾ രാജാവ് അവർക്കായി വേറിട്ട വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഒരുക്കി. രാവിലെ പുറപ്പെടുമ്പോൾ രാജാവ് പറഞ്ഞു: "എന്റെ രാജ്യത്ത് കള്ളൻ ഇല്ല, കഞ്ചാവ് ഇല്ല, മദ്യപാനി ഇല്ല, അഗ്നിഹോത്രം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ ഇല്ല, അജ്ഞാനി ഇല്ല, പരസംഗി അല്ല, പരസ്ത്രീ ഇല്ല—പക്ഷേ, തെറ്റായ യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ എങ്ങനെയുണ്ടാകും? മഹാനുഭാവന്മാരേ, ഞാൻ എത്ര ദാനം യാഗകർമ്മികർക്കു നൽകുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ നിങ്ങൾക്കും നൽകും. ദയവായി തങ്ങൂ." അവർ പറഞ്ഞു: "യാതൊരു കാര്യമോർക്കും അതുപോലെ സംസാരിക്കട്ടെ. നിങ്ങൾ വൈശ്വാനരാത്മാവിനെ അനുഭവിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനെക്കുറിച്ച് മാത്രം പറയൂ." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "പ്രഭാതത്തിൽ ഞാൻ ഉത്തരം പറയും." അങ്ങനെ, അവര് സമിദ് കൈവശം വച്ചു രാവിലെ രാജാവിനെ സമീപിച്ചു. പരിചയപ്പെടുത്താതെ അദ്ദേഹം അവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ആദ്യം ഔപമന്യവനോടു ചോദിച്ചു: "നീ ആരെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" അവൻ പറഞ്ഞു: "സ്വർഗ്ഗം തന്നെയാണ്, മഹാരാജാവേ." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "ഇതാണ് പ്രകാശസ്വരൂപനായ വൈശ്വാനരാത്മാവ്, നീ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് നിന്റെ വംശത്തിൽ പ്രകാശമുള്ള പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു. ആഹാരം കഴിച്ച് ഇഷ്ടം കാണുന്നു; ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് കുടുംബം ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കും. തലയാണ് ഈ സ്വരൂപം; നീ ഇവിടെയ്ക്ക് വന്നില്ലെങ്കിൽ നിന്റെ തല വീണുപോകുമായിരുന്നു." അതിനുശേഷം സത്യയജ്ഞ പൗലുഷനോടും പ്രാചീനയോഗ്യനോടും ചോദിച്ചു: "നീ ആരെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" അവൻ പറഞ്ഞു: "സൂര്യനെയാണ്, മഹാരാജാവേ." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "ഇതാണ് വിശ്വരൂപനായ വൈശ്വാനരാത്മാവ്, നീ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് നിന്റെ കുടുംബത്തിൽ പല രൂപങ്ങൾ ഉള്ളവർ ജനിക്കുന്നു. കുതിരയേറിയ രഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു, പൊൻമാല ധരിക്കുന്നു, ആഹാരം കഴിച്ച് ഇഷ്ടം കാണുന്നു; ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് കുടുംബം ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കും. കണ്ണുകളാണ് ഈ സ്വരൂപം; നീ ഇവിടെയ്ക്ക് വന്നില്ലെങ്കിൽ നീ കുരുടനാവുമായിരുന്നു." പിന്നീട് ഇന്ദ്രദ്യുമ്ന ഭല്ലവേയനോടു ചോദിച്ചു: "നീ ആരെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" അവൻ പറഞ്ഞു: "വായുവിനെയാണ്, മഹാരാജാവേ." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "ഇതാണ് വിഭിന്നപഥങ്ങളുള്ള വൈശ്വാനരാത്മാവ്, നീ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് നിനക്ക് വ്യത്യസ്ത ശക്തികൾ ലഭിക്കുന്നു, വ്യത്യസ്ത രഥങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നു. ആഹാരം കഴിച്ച് ഇഷ്ടം കാണുന്നു; ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് കുടുംബം ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കും. ശ്വാസമാണ് ഈ സ്വരൂപം; നീ ഇവിടെയ്ക്ക് വന്നില്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ശ്വാസം വിട്ടുപോകുമായിരുന്നു." അതിനുശേഷം ജന ശാർകരാക്ഷ്യനോടു ചോദിച്ചു: "നീ ആരെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" അവൻ പറഞ്ഞു: "ആകാശം തന്നെയാണ്, മഹാരാജാവേ." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "ഇതാണ് സമൃദ്ധിയുള്ള വൈശ്വാനരാത്മാവ്, നീ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് നിനക്ക് സമൃദ്ധമായ സന്താനവും ധനവും ഉണ്ട്. ആഹാരം കഴിച്ച് ഇഷ്ടം കാണുന്നു; ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് കുടുംബം ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കും. ഖലമാണ് ഈ സ്വരൂപം; നീ ഇവിടെയ്ക്ക് വന്നില്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ഖലം നശിച്ചുപോകുമായിരുന്നു." പിന്നീട് ബുഡില അശ്വതരാശ്വിയോടു ചോദിച്ചു: "നീ ആരെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്നു?" അവൻ പറഞ്ഞു: "ജലം തന്നെയാണ്, മഹാരാജാവേ." രാജാവ് പറഞ്ഞു: "ഇതാണ് ധനവാനായ വൈശ്വാനരാത്മാവ്, നീ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് നിനക്ക് സമൃദ്ധിയും ഐശ്വര്യവും ഉണ്ട്. ആഹാരം കഴിച്ച് ഇഷ്ടം കാണുന്നു; ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് കുടുംബം ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കും. മൂത്രാശയമാണ് ഈ സ്വരൂപം; നീ ഇവിടെയ്ക്ക് വന്നില്ലെങ്കിൽ നിന്റെ മൂത്രാശയം പൊട്ടിപ്പോകുമായിരുന്നു." ഇങ്ങനെ അശ്വപതി മഹാരാജാവ്, വൈശ്വാനരാത്മാവിന്റെ മഹത്വം, അഗ്നിപഞ്ചാഗ്നി വിദ്യയുടെ ഗൗരവം, ആത്മാവിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ എന്നിവ മഹാശ്രോതാക്കളെക്കൊണ്ട് മനസ്സിലാക്കിച്ചു.