एकदा प्रजापतीचे दोन संतती—देव आणि असुर—एकत्र आले. त्यावेळी देवांनी ठरवले की, “आपण उद्गीथाचा (ॐकाराचा) आश्रय घेऊ; याच्या सहाय्याने आपण असुरांवर विजय मिळवू.” त्यांनी उद्गीथाला नाकातील श्वास म्हणून ध्यान केले. पण असुरांनी त्यावर दोषाचा आघात केला. म्हणूनच माणूस गंध घेतो तेव्हा त्याला सुगंध आणि दुर्गंध दोन्ही जाणवतात—कारण श्वासावर दोषाचा आघात झाला आहे. यानंतर देवांनी उद्गीथाचे ध्यान वाणी म्हणून केले. पण असुरांनी त्यावरही दोषाचा आघात केला. त्यामुळे माणूस सत्य आणि असत्य दोन्ही बोलतो—कारण वाणीवर दोषाचा आघात झाला आहे. पुढे देवांनी उद्गीथाचे ध्यान डोळा म्हणून केले. असुरांनी त्यावरही दोषाचा आघात केला. त्यामुळे माणूस प्रिय आणि अप्रिय असे दोन्ही दृश्य पाहतो—कारण डोळ्यावर दोषाचा आघात झाला आहे. यानंतर देवांनी उद्गीथाचे ध्यान कान म्हणून केले. असुरांनी त्यावरही दोषाचा आघात केला. म्हणून माणूस ऐकतो तेव्हा त्याला योग्य आणि अयोग्य असे दोन्ही ऐकू येते—कारण कानावर दोषाचा आघात झाला आहे. पुढे देवांनी उद्गीथाचे ध्यान मन म्हणून केले. असुरांनी त्यावरही दोषाचा आघात केला. त्यामुळे माणूस योग्य आणि अयोग्य कल्पना करतो—कारण मनावर दोषाचा आघात झाला आहे. शेवटी देवांनी उद्गीथाचे ध्यान मुख्य प्राण म्हणून केले. या वेळी असुरांनी त्यावर हल्ला केला, पण त्याला काहीही होऊ शकले नाही—जणू काही दगडावर आघात केला तरी फुटत नाही, तसे. हे मुख्य प्राण अजेय आहे. जो या प्रकारे जाणतो, त्याच्यावर कोणीही दोषाचा, वाईटाचा आघात केला तरी तो दगडावर आघात केल्यासारखा निष्फळ ठरतो. ज्याचे पाप दूर झाले आहे, तो या मुख्य प्राणाच्या सहाय्याने सुवास किंवा दुर्गंध जाणत नाही; कारण तोच प्राण इतर सर्व प्राणांना पोसतो. जेव्हा शरीर सोडण्याची वेळ येते, तेव्हा हा प्राणी हे ज्ञान घेऊनच निघून जातो. अंगिरस ऋषींनी देखील या उद्गीथाचा अशाच प्रकारे ध्यान केला; त्यांनी याला सर्व इंद्रियांचा सार मानले. बृहस्पतीनेही याच प्रकारे उद्गीथाचे ध्यान केले; कारण वाणी म्हणजे ‘बृहती’ आणि बृहस्पती त्या वाणीचा स्वामी आहे. आयस्यानेही याच प्रकारे ध्यान केले; कारण तोंडातूनच अन्न घेतले जाते. बक दल्भ्यानेही या उद्गीथाचे रहस्य जाणले आणि तो नैमिषारण्यातील लोकांचा उद्गातृ झाला; त्याने त्यांच्या इच्छानुसार उद्गीथ गायन केले. जो कोणी या अमर, अविनाशी उद्गीथाचे या प्रकारे ध्यान करतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात—हे आत्म्याशी संबंधित आहे. आता देवतांच्या संदर्भात: जो तेजस्वी प्रकाश तिथे चमकतो, त्याचे उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे. तो सूर्य जेव्हा उगवतो, तेव्हा सर्व प्राण्यांसाठी गातो, अंधःकार व भय दूर करतो. जो या प्रकारे जाणतो, तो स्वतःही अंधःकार व भय दूर करणारा होतो. हा सूर्य आणि हा प्राण—हे एकच आहेत. सूर्य तापमानाने उष्ण आहे, प्राणही उष्ण आहे. सूर्य ‘स्वर’ आहे, प्राण ‘प्रत्यस्वर’ आहे. म्हणून उद्गीथाचे ध्यान या सर्व रूपांनी करावे. पुढे, व्यान प्राणाचेही उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे. श्वास आत घेतो तो प्राण, श्वास सोडतो तो अपान, आणि या दोघांच्या संधिस्थळी व्यान आहे. व्यान म्हणजे वाणी. म्हणून श्वास घेतल्याशिवाय किंवा सोडल्याशिवाय वाणी उच्चारता येत नाही. वाणी जोडलेली असते; म्हणून श्वास घेतल्याशिवाय किंवा सोडल्याशिवाय ऋच किंवा साम गाता येत नाही. साम म्हणजे उद्गीथ, म्हणून श्वासाशिवाय उद्गीथ गाता येत नाही. म्हणूनच इतर सर्व सामर्थ्यशाली कृती—अग्नी मंथन, घोड्याचा धाव, धनुष्याचा ताण—या सर्व श्वासाशिवाय होत नाहीत. म्हणून व्यान प्राणाचे उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे. उद्गीथ या शब्दातील अक्षरांचेही ध्यान करावे: ‘उद्’ म्हणजे प्राण, कारण प्राणामुळे वर जाणे होते; ‘गी’ म्हणजे वाणी, कारण ‘गीर’ म्हणजे वाणी; ‘थ’ म्हणजे अन्न, कारण सर्व जग अन्नावर आधारलेले आहे. ‘उद्’ म्हणजे स्वर्ग, ‘गी’ म्हणजे अंतरिक्ष, ‘थ’ म्हणजे पृथ्वी; सूर्य म्हणजे ‘उद्’, वायू म्हणजे ‘गी’, अग्नी म्हणजे ‘थ’; सामवेद म्हणजे ‘उद्’, यजुर्वेद म्हणजे ‘गी’, ऋग्वेद म्हणजे ‘थ’. वाणी म्हणजे गोदुग्ध. जो वाणीच्या या दुग्धाचे रहस्य जाणतो, तो अन्नसंपन्न आणि अन्नभक्षक होतो. यश, समृद्धी आणि प्राप्ती यांचेही ध्यान करावे. ज्या सामाने स्तुती करायची, त्या सामाचा आश्रय घ्यावा; ज्या ऋचेने स्तुती करायची, त्या ऋचेचा; ज्या ऋषीने स्तुती करायची, त्या ऋषीचा; ज्या देवतेची स्तुती करायची, त्या देवतेचा; ज्या छंदाने किंवा स्तोमाने स्तुती करायची, त्याचा; ज्या दिशेची स्तुती करायची, त्या दिशेचा आश्रय घ्यावा. शेवटी स्वतःच्या अंतरात्म्याला स्पर्श करून, आपल्या इच्छेचा विचार करत, जागरूकतेने स्तुती करावी. कारण इच्छा पूर्ण होते ती अशा प्रकारे स्तुती केल्यामुळेच. आता, ‘ॐ’ या अक्षराचे उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे. कारण जेव्हा गाणे होते, तेव्हा ‘ॐ’ गातात. याचे स्पष्टीकरण असे—देवतांना मृत्यूची भीती वाटली, म्हणून त्यांनी त्रैविद्य (ऋग्, साम, यजुः) मध्ये प्रवेश केला आणि छंदांनी स्वतःला झाकले. छंदांचा जो सार आहे, तोच खरा सार आहे. मृत्यूने त्यांना पाण्यातील माशासारखे निरखले; ऋच, साम आणि यजुः यांतून त्यांना पाहिले. हे जाणून देवता त्या सर्वांच्या पलीकडे गेले आणि ‘ध्वनी’मध्ये विलीन झाले. जेव्हा ऋचपर्यंत पोहोचतात, तेव्हा ‘ॐ’ ने तिच्यावर मात करतात; साम, यजुः यांच्याही पलीकडे ‘ॐ’ ने जातात. हा ध्वनी, हे अक्षर—अमर आणि निर्भय आहे. त्यात प्रवेश करून देव अमर आणि निर्भय झाले. जो या प्रकारे जाणतो आणि हे अक्षर गातो, तोही या अमर, निर्भय ध्वनीत प्रवेश करतो आणि देवांसारखा अमर होतो. उद्गीथ म्हणजे प्राणव (ॐ); प्राणव म्हणजे उद्गीथ. तो सूर्यच उद्गीथ आहे, कारण तो ‘ॐ’ ध्वनी करतो. कौषीतकी ऋषीने आपल्या पुत्राला सांगितले, “मी याच्याकडे आलो आहे, म्हणून तूच माझा आहेस. तुझे किरण मागे घे, कारण तुला अनेक मिळतील”—देवतांच्या संदर्भात हे स्पष्टीकरण. आता, आत्म्याच्या संदर्भात: मुख्य प्राणाचेही उद्गीथ म्हणून ध्यान करावे, कारण तोही ‘ॐ’ ध्वनी करतो. कौषीतकीने आपल्या पुत्राला सांगितले, “मी याच्याकडे आलो आहे, म्हणून तूच माझा आहेस. तू प्राणांचे गायन कर, मला अनेक मिळतील.” उद्गीथ म्हणजे प्राणव, प्राणव म्हणजे उद्गीथ. जर होतृ (यज्ञाचा ऋत्विज्) चुकीच्या ठिकाणाहून पाठ करतो, तर तो पुन्हा पुन्हा उद्गीथ गोळा करतो. साम हे ऋचावर विणलेले आहे; म्हणून साम ऋचावर गातात. हे अग्नी आहे, आणि ते साम आहे; हे अंतरिक्ष आहे, आणि ते साम आहे; हे आकाश आहे, आणि सूर्य ते साम आहे; हे तारे आहेत, आणि चंद्र ते साम आहे. अशा प्रकारे, उपनिषद सांगते की, सर्व जग आणि त्यातील सर्व शक्ती उद्गीथ—ॐकार—यातच गुंफलेले आहेत. जो या गूढाचा, या अमरत्वाचा, या अखंड स्वरूपाचा ध्यान करतो, त्याला सर्व इच्छांची पूर्ती, अमरत्व आणि आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होतो.