ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରୁ, ଏକ ଅମୃତ ବୀଜ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉଦିତ ହେବା ସହିତ, ଜନମାନେ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ଦେଖିଥିଲେ; ସେମାନେ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ଦେବତାକୁ ଦେଖିପାରିଥିଲେ। ଏଠି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲୁ—ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ। ଏହିପରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ। ଏଉଁପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି—ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ। ଦେବମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ—ଆକାଶକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି—ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତା ବିଷୟରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଚାରିଟି ଚରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଆତ୍ମା ପ୍ରତି—ବାଣୀ ଏକ ଚରଣ, ପ୍ରାଣ ଏକ ଚରଣ, ଚକ୍ଷୁ ଏକ ଚରଣ, କର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଚରଣ। ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି—ଅଗ୍ନି ଏକ ଚରଣ, ବାୟୁ ଏକ ଚରଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଚରଣ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଚରଣ। ଏହିପରି ଉଭୟ ପ୍ରତି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ବାଣୀ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଥ ପଦ। ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଉଁଠାରେ ବାଣୀ ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଜ୍ୱଳମାନ ହୁଏ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରାକୃତ ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଥ ପଦ। ବାୟୁର ଆଲୋକରେ ଏହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଜ୍ୱଳମାନ ହୁଏ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରାକୃତ ହୁଏ। ଚକ୍ଷୁ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଥ ପଦ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଏହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଜ୍ୱଳମାନ ହୁଏ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରାକୃତ ହୁଏ। କର୍ଣ୍ଣ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ଥ ପଦ। ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋକରେ ଏହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଜ୍ୱଳମାନ ହୁଏ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରାକୃତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ମିଳେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ। ଆଦିରେ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ, ସେ ଅସତ୍ ଥିଲା। ପରେ ଏହା ସତ୍ ହେଲା, ଏକ ଡିଣ୍ଡିମ ତିଆରି ହେଲା, ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ବିଶ୍ରାମ କଲା। ଏହି ଡିଣ୍ଡିମ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଭାଗିଗଲା—ଏଠାରୁ ରୂପା ଓ ସୁନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯାହା ରୂପା ତାହା ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯାହା ସୁନା ତାହା ଆକାଶ। ପାହାଡ଼ ହେଉଛି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମେଘ ଓ କୁହୁଡ଼ି ହେଉଛି ଉନ୍ନ। ନଦୀ ହେଉଛି ପ୍ରବାହ, ସମୁଦ୍ର ହେଉଛି ତରଳତା। ଏପରି, ଯେଉଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେହି ସମୟରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଇଛା ସେଉଁଠାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ତେଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଧ୍ୱନି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଇଛା ସେଉଁଠାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାବରେ ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ, ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଜାନଶୃତି ପୌତ୍ରାୟଣ ନାମକ ଏକ ଦାନଶୀଳ, ଅତିଥିସତ୍କାରୀ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ। ସେ ସବୁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ବିତରଣ କରିଥିଲେ, ଭାବିଥିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠି ଖାଦ୍ୟ ରହୁ।” ଏକ ରାତିରେ ହଁସମାନେ ଉଡ଼ୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ କହିଲେ—“ଭଲ୍ଲାକ୍ଷ! ଜାନଶୃତିଙ୍କ ତେଜ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ। ତୁମେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, କମାନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ଅନ୍ୟ ହଁସ କହିଲେ—“ତୁମେ ଯେଉଁ ତେଜକୁ ରୈକ୍ୱ ରଥିକ ସହିତ ତୁଳନା କରୁଛ, ସେ କିଏ?” ରୈକ୍ୱ କିଏ? ଯେପରି ରଥ ଜିତିଲେ, ତାହାର ତଳ ଅଂଶ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଯେଉଁ କି ଶ୍ରେଷ୍ଠକାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯେଉଁ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣେ, ଯେଉଁ ଜାଣିଛି, ମୁଁ ଏହି ବିଷୟ କହିଛି। ଏହି କଥା ଜାନଶୃତି ପୌତ୍ରାୟଣ ଶୁଣିଲେ। ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କର ପାଳକକୁ ପଚାରିଲେ—“ସେ ରୈକ୍ୱ କିଏ, ଯାହାଙ୍କ ତେଜ ସହିତ ତୁଳନା ହେଉଛି?” ପାଳକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଫେରି କହିଲେ—“ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଖୋଜ ହୁଏ, ସେଠି ସମ୍ମାନ କର।” ପାଳକ ଗଲେ, ଏକ ରଥ ତଳେ ଏକ କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ଦେଖି ସେଉଁଠି ବସିଲେ, ଓ କହିଲେ—“ମହାଶୟ, ଆପଣ ରଥି ସହିତ ରୈକ୍ୱ?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ଯୋକ୍ତି ବିନା ଅଛି।” ପାଳକ ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଫେରି ଗଲେ। ଏବେ ଜାନଶୃତି ପୌତ୍ରାୟଣ ଛଉ ଶହ ଗାଈ, ଗଳାର ହାର ଓ ଏକ ଖଚ୍ଛର ଚଳିତ ରଥ ନେଇ ଯାଇ, ରୈକ୍ୱାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାଶୟ, ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା ଉପରେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ରୈକ୍ୱ କହିଲେ—“ଏଗୁଡ଼ିକ ନେଅ, ଶୂଦ୍ର। ଏହି ତୁମେ ଓ ତୁମ ଗାଈଙ୍କ ପାଖରେ ରହୁ।” ପୁନର୍ବାର ଜାନଶୃତି ହଜାର ଗାଈ, ଗଳାର ହାର, ଖଚ୍ଛର ଚଳିତ ରଥ, ଝିଅ ଓ ଗାଁ ନେଇ ଯାଇ, ରୈକ୍ୱାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ରୈକ୍ୱ ଝିଅଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଛୁଇଁ କହିଲେ—“ଏଗୁଡ଼ିକ ନେଅ, ଶୂଦ୍ର। ଏହି ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏମାନେ ଖାଇବେ।” ସେଠି ରୈକ୍ୱ ପତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ରୈକ୍ୱ କହିଲେ—“ବାୟୁ ହେଉଛି ସଂଗ୍ରାହକ। ଅଗ୍ନି ନିମିଳିଲେ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ତ ହେଲେ, ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ଜଳ ଶୁଖିଗଲେ, ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବାୟୁ ସଂଗ୍ରାହକ। ଏବେ ଆତ୍ମା ପ୍ରତି—ପ୍ରାଣ ସଂଗ୍ରାହକ। ଜେବେ ଜଣେ ଶୋଇଯାନ୍ତି, ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ସଂଗ୍ରାହକ। ଏହି ଦୁଇଟି ସଂଗ୍ରାହକ—ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବାୟୁ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରାଣ। ଏକ ଦିନ, ଶୌନକ କାପେୟ ଓ ଅଭିପ୍ରତାରି କାକ୍ଷସେନି ବସିଥିବାବେଳେ, ଜଣେ ଛାତ୍ର ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଦେଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ—“ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ଜଣ ଅଛନ୍ତି, କିଏ ଜାଗ୍ରତ, ସଂସାରର ରକ୍ଷକ? କାପେୟ, ମଣିଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଭିପ୍ରତାରି, ସେ ଅନେକ ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଯାହାକୁ ଏହି ଭୋଜନ ଦିଆଯାଏ।” ତେବେ ଶୌନକ କାପେୟ ଚିନ୍ତା କରି ବୁଝିଲେ—“ଆତ୍ମା ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦନ୍ତ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅସୂୟା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମହିମା ଅସୀମ। ଯେଉଁମାନେ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ଆମେ ଛାତ୍ରମାନେ ଏହାକୁ ଉପାସନା କରୁ। ଭିକ୍ଷା ଦିଅ।