ਕੌषੀਤਕ੍ਯੁਪਨਿषਦ੍

ਇਹ ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਅਮੋਲਕ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਾਜ਼, ਯਜਮਾਨੀ ਦੇ ਕਰਮ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—'ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਬੋਲੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਾਹਾ।' 'ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਾਹਾ।' 'ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਾਹਾ।' 'ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਾਹਾ।' 'ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਾਹਾ।'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਮਲਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਮੱਧ ਆਗਿਹੋਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਹ ਨੂੰ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੋਲ ਨੂੰ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰ ਹਵਨ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਜਾਗਦੇ ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਹਵਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਆਗਿਹੋਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ੁਸ਼ਕਭ੍ਰਿੰਗਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਹਿਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।' ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਗ ਵੇਦ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਵਧੀਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਯਜੁਰ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਮਨ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਸਭ ਜੀਵ ਉਸਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਰਿੱਧੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਤੇਜ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਮ ਰੂਪ ਇੱਟ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਯਜੁਸ, ਹੋਤ੍ਰ ਰਿਗ, ਅਤੇ ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਸਾਹਮਨ ਵਾਂਗ ਵੁਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਪ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਦੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਧਿਆਨ ਹਨ। ਜਨੇਊ ਪਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰ: 'ਤੂੰ ਤੇਜ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ।' ਦੁਪਹਿਰੇ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਤੂੰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇਜ ਹੈਂ' ਆਖ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ 'ਤੂੰ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਤੇਜ ਹੈਂ' ਆਖ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੰਨ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਦੋ ਹਰੇ ਕੁੱਟੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਸੁੱਟ ਕੇ ਆਖ: 'ਹੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾਵੇ। ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਾਪ ਲਈ ਨਾ ਰੋਵਾਂ।' ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਆਖ: 'ਤੂੰ ਵਧ, ਤੇਰਾ ਦੁੱਧ ਇਕੱਠਾ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਨ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ। ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵਧਾਵਣ।' ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਖ: 'ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਹ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵਧਾ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਰੀਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾ।' ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਫੇਰ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੰਨ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਆਖ: 'ਤੂੰ ਸੋਮਾ, ਰਾਜਾ, ਗਿਆਨੀ, ਪੰਜ-ਮੁੱਖੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈਂ; ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਖਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਖਾ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਹ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਘਟਾ ਨਾ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਰੀਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਾ।' ਇਹ ਵੀ ਦਿਵਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਫੇਰ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ: 'ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਆਰਿਆ, ਮੈਂ ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਾਪ ਲਈ ਨਾ ਰੋਵਾਂ। ਪਿਤਰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਜਾਣ।' ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ: 'ਤੂੰ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਆਪ ਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਸ ਨਾ ਹੋ। ਸੌ ਸਾਵਣ ਜੀਊਂ।' ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਕੁਹਾੜੀ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖਾ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਅਦਭੁਤ ਬਣ। ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਤੇਜ ਹੈ, ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਊਂ।' ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ: 'ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਫ਼ੀ ਪਾਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾਂਦਾ ਹਾਂ।' ਫਿਰ, ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ ਹੈ: 'ਹੇ ਮਘਵਨ, ਇੰਦ੍ਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਧਨ ਦੇ।' ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ: 'ਛੱਡ ਨਾ, ਕੰਬ ਨਾ, ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਊਂ।' ਫਿਰ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਗਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਦਿਵਿਆ ਵਿਘਟਨ ਦਾ ਗਿਆਨ: ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਜਦ ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ; ਜਦ ਨਾ ਦਿਸੇ, ਚਮਕ ਚੰਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ। ਚੰਦ, ਬਿਜਲੀ, ਹਵਾ—ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਆਖਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ; ਜਦ ਬੋਲਣਾ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਚਮਕ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਸਾਹ ਵਿੱਚ। ਵੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੋਚਣਾ—ਸਭ ਇਉਂ ਹੀ। ਇਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਖਰ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੁੜ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਦੋ ਗਿਆਨੀ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ, ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ: ਜਦ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਸਰਵੋਚਤਾ ਲਈ ਲੜੇ, ਤੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਬੋਲ ਆਈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਫਿਰ ਨਜ਼ਰ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸੁਣਨਾ, ਮਨ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦ ਸਾਹ ਆਇਆ, ਉਹ ਉੱਠ ਪਿਆ। ਦੇਵਤੇ, ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚਤਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਰੂਪ ਬਣਾਕੇ, ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੀ ਰੀਤ: ਪਿਓ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੌਂ ਘਾਹ ਪਤੀਆਂ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਕੱਪੜਾ ਓੜ ਕੇ ਲੈਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਆ ਕੇ ਕੋਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪਿਓ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਆਖਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ, ਸਾਹ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਮਨ, ਖੁਰਾਕ, ਕਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਆਨੰਦ, ਪੁੱਤਰ, ਚਲਣ, ਬੁੱਧੀ, ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।' ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਆਖਦਾ ਹੈ: 'ਪਿਓ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੱਖ।' ਫਿਰ ਪਿਓ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਤੇਰਾ ਨਾਮ, ਤੇਜ, ਆਹਾਰ, ਮਹਿਮਾ ਵਧੇ।' ਪੁੱਤਰ ਸੱਜੀ ਰਾਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: 'ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।' ਜੇ ਪਿਓ ਸੁਥਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਓ ਸੰਪਰਦਾਇ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਤਰਦਨ, ਦਿਵੋਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਖਿਆ: 'ਮੰਗ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।' ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦਿਓ।' ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਵਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਆਪ ਮੰਗ।' ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲੇ।' ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਾਲਾਵ੍ਰਿਕਾਂ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਬਹੁਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ, ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਕੋਈ ਪਾਪ, ਕੋਈ ਕਰਮ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਕੋਈ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹੰਦਾ।' ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਂ ਸਾਹ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਤਮਾ। ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਵਾਂਗ ਪੂਜ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਨਾ ਚਿਰ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਨ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ'—ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਧੁਨੀ, ਵਿਚਾਰ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।' ਸਾਡਾ ਅਨੁਭਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਬੋਲੀ ਜਾਵੇ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਜ਼ਰ ਜਾਵੇ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਣਨ ਜਾਵੇ, ਬਹਿਰਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਜਾਵੇ, ਬੱਚਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੱਥ ਜਾਂ ਲੱਤ ਕੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਬ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ। ਦੋਵੇਂ ਇਕਠੇ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਇਕਠੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਿਆਂ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੁਣਦਾ, ਵੇਖਦਾ, ਬੋਲਦਾ, ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਵੀ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਆਦਮੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ; ਸਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ; ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਰੂਪ; ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ; ਮਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਹੁਣ, ਸਭ ਜੀਵ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਸਮਝੋ। ਬੋਲੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਨੱਕ, ਨਜ਼ਰ, ਕੰਨ, ਜੀਭ, ਹੱਥ, ਸਰੀਰ, ਲਿੰਗ, ਪੈਰ, ਗਿਆਨ, ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਬੋਲੀ, ਸਾਹ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਜੀਭ, ਹੱਥ, ਸਰੀਰ, ਲਿੰਗ, ਪੈਰ, ਗਿਆਨ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਨਾਮ, ਸੁਗੰਧ, ਰੂਪ, ਧੁਨੀ, ਸੁਆਦ, ਕਰਮ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਆਨੰਦ, ਚਲਣ, ਬੁੱਧੀ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਮ, ਸੁਗੰਧ, ਰੂਪ, ਧੁਨੀ, ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ'—ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਦਿ।