માણ્ડૂક્યોપનિષદ્

સર્વં હ્યેતદ્ બ્રહ્માયમાત્મા બ્રહ્મ સોઽયમાત્મા ચતુષ્પાત્

આ બધું બ્રહ્મ છે. આ આત્મા બ્રહ્મ છે. આ આત્માના ચાર ભાગ છે.

જાગરિતસ્થાનો બહિઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ સ્થૂલભુગ્વૈશ્વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ

પ્રથમ ભાગ એ જાગૃતિ અવસ્થા છે, જેમાં મન બહારની વસ્તુઓમાં જાગૃત રહે છે. એ સાત અંગો અને ઓગણીસ દ્વારો ધરાવે છે, અને સ્થૂલ વસ્તુઓનો અનુભવ કરે છે—એ વૈશ્વાનર છે.

સ્વપ્નસ્થાનોઽન્તઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ પ્રવિવિક્તભુક્તૈજસો દ્વિતીયઃ પાદઃ

બીજો ભાગ એ સ્વપ્ન અવસ્થા છે, જેમાં મન અંદર જાગૃત રહે છે. એ પણ સાત અંગો અને ઓગણીસ દ્વારો ધરાવે છે, અને સૂક્ષ્મ વસ્તુઓનો આનંદ માણે છે—એ તૈજસ છે.

યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ તત્ સુષુપ્તમ્ । સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવાનન્દમયો હ્યાનન્દભુક્ ચેતોમુખઃ પ્રાજ્ઞસ્તૃતીયઃ પાદઃ

જ્યાં ઊંઘમાં કોઈ ઇચ્છા ઉઠતી નથી અને કોઈ સ્વપ્ન દેખાતું નથી, એ સુષુપ્તિ છે. એ અવસ્થામાં બધું એકરૂપ થાય છે, જ્ઞાનથી ભરપૂર અને આનંદમય હોય છે, આનંદનો અનુભવ કરે છે અને મન એમાં પ્રવેશદ્વાર બને છે—એ પ્રાજ્ઞ છે, ત્રીજો ભાગ.

એષ સર્વેશ્વર એષ સર્વજ્ઞ એષોઽન્તર્યામ્યેષ યોનિઃ સર્વસ્ય પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્

આ સર્વનો સ્વામી છે, સર્વજ્ઞ છે, સર્વના અંતરમાં રહેનારો છે, બધાનું મૂળ છે. બધું એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ લય પામે છે.

નાન્તઃપ્રજ્ઞં ન બહિષ્પ્રજ્ઞં નોભયતઃપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞાનઘનં ન પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞમ્ । અદૃષ્ટમવ્યવહાર્યમગ્રાહ્યમલક્ષણં અચિન્ત્યમવ્યપદેશ્યમેકાત્મપ્રત્યયાસારં પ્રપઞ્ચોપશમં શાન્તં શિવમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્તે સ આત્મા સ વિજ્ઞેયઃ

એ ન તો અંદરની જાગૃતિ છે, ન બહારની જાગૃતિ છે, ન બંને છે, ન જ્ઞાનનો સમૂહ છે, ન જ્ઞાન છે, ન અજ્ઞાન છે. એ અદૃશ્ય, અગ્રાહ્ય, નિર્વચનીય, વિચારી શકાતું નથી, વર્ણવી શકાતું નથી, માત્ર આત્માની જ અનુભૂતિનું તત્વ છે, બધું શાંત થતું છે, એ શાંત, કલ્યાણમય, અદ્વિતીય છે—એ ચોથું છે. એ આત્મા છે, એ જ જાણવાનો છે.

સોઽયમાત્માધ્યક્ષરમોઙ્કરોઽધિમાત્રં પાદા માત્રા માત્રાશ્ચ પાદા અકાર ઉકારો મકાર ઇતિ

આ આત્મા એ જ ૐ છે, જે અક્ષર છે. તેના ભાગો છે, અને એ ભાગો એ ચાર અવસ્થાઓ છે—અકાર, ઉકાર અને મકાર.

જાગરિતસ્થાનો વૈશ્વાનરોઽકારઃ પ્રથમા માત્રાઽઽપ્તેરાદિમત્ત્વાદ્વાઽઽપ્નોતિ હ વૈ સર્વાન્ કામાનાદિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ

જાગૃતિ અવસ્થા, વૈશ્વાનર, એ અકાર છે—પ્રથમ ભાગ. કારણ કે એ પ્રાપ્તિકારક અને પ્રથમ છે. જે આ જાણે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સૌમાં પ્રથમ બને છે.

સ્વપ્નસ્થાનસ્તૈજસ ઉકારો દ્વિતીયા માત્રોત્કર્ષાત્ ઉભયત્વાદ્વોત્કર્ષતિ હ વૈ જ્ઞાનસન્તતિં સમાનશ્ચ ભવતિ નાસ્યાઽબ્રહ્મવિત્કુલે ભવતિ ય એવં વેદ

સ્વપ્ન અવસ્થા, તૈજસ, એ ઉકાર છે—બીજો ભાગ. કારણ કે એ શ્રેષ્ઠ અને મધ્યસ્થ છે. જે આ જાણે છે, તે જ્ઞાનની પરંપરા વધારે છે અને સૌ સાથે સમાન બને છે; તેના કુટુંબમાં ક્યારેય બ્રહ્મને ન જાણનારો જન્મતો નથી.

સુષુપ્તસ્થાનઃ પ્રાજ્ઞો મકારસ્તૃતીયા માત્રા મિતેરપીતેર્વા મિનોતિ હ વા ઇદં સર્વમપીતિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ

સુષુપ્તિ અવસ્થા, પ્રાજ્ઞ, એ મકાર છે—ત્રીજો ભાગ. કારણ કે એ માપે છે અને બધું ગ્રહણ કરે છે. જે આ જાણે છે, તે બધું માપે છે અને ગ્રહણ કરે છે.

અમાત્રશ્ચતુર્થોઽવ્યવહાર્યઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવોઽદ્વૈત એવમોઙ્કાર આત્મૈવ સંવિશત્યાત્મનાઽઽત્માનં ય એવં વેદ

ચોથો ભાગ અમાપ છે, વ્યવહારથી પર છે, બધું શાંત થવાનું સ્થાન છે, કલ્યાણમય અને અદ્વિતીય છે. આમ, ૐ એ આત્મા જ છે; જે આ જાણે છે, એ આત્મામાં આત્મા દ્વારા પ્રવેશ કરે છે.