मुण्डकोपनिषद्

ज्वलंत अग्नित ज्यावेळी ज्वाळा हलते, तेव्हा विलंब न करता, शुद्ध तुपाच्या दोन भागांमध्ये हव्या त्या वेळी आहुती द्यावी, असे शास्त्र सांगते. परंतु, ज्याचे अग्निहोत्र अमावास्या आणि पौर्णिमेचे विधी, चातुर्मास्याचे यज्ञ, नवधान्याची अर्पण, अथवा अतिथीसेवा यांपासून वंचित आहे, ज्याची आहुती वैश्वदेवासाठी नसते किंवा चुकीच्या पद्धतीने दिली जाते—त्याच्यासाठी सात लोकांचा नाश होतो. या अग्नित सात ज्वाळा आहेत—काळी, कराळी, मनोजवा, सुलोहिता, सुघूम्रवर्णा, स्फुलिंगिनी आणि विश्वरुची—या सात अग्नितांच्या जिभा आहेत. जो कोणी या तेजस्वी ज्वाळांमध्ये योग्य वेळी आहुती देतो, त्याला सूर्याच्या किरणांनी देवाधिदेवाच्या निवासस्थानी नेले जाते. "या, या!"—अशी तेजस्वी आहुतींची हाक असते, आणि सूर्याच्या किरणांनी यजमानाला वाहून नेले जाते. गोड बोलून, स्तुती करून, "हे तुझे पुण्य, तुझे कमावलेले ब्रह्मलोक आहे," असे सांगितले जाते. परंतु हे यज्ञ म्हणजे केवळ नाजूक, तात्पुरत्या नौका आहेत—अठरा प्रकारच्या कनिष्ठ कर्मरूप. जे या कर्मातच परम कल्याण मानतात, ते मूढ लोक पुन्हा-पुन्हा जन्ममरणाच्या चक्रात अडकतात. अज्ञानात राहून, स्वतःला ज्ञानी, पंडित समजणारे, हे गोंधळलेले लोक अंधासारखे इतर अंधांच्या मागे चालतात आणि मार्गभ्रमित होतात. विविध प्रकारच्या अज्ञानात रमणारे, लहानसहान लोक स्वतःला सिद्ध मानतात. विधींच्या मागे धावणाऱ्यांना, त्यांच्या आसक्तीमुळे, सत्य समजत नाही; त्यांच्या लोकांचा नाश होतो आणि ते खाली पडतात. जे लोक यज्ञ आणि दान हाच सर्वोच्च मार्ग मानतात, तेही भ्रमित आहेत; त्यांना त्याहून श्रेष्ठ काही माहीत नसते. त्यांच्या पुण्याच्या फळाचा उपभोग घेऊन, ते पुन्हा या लोकात किंवा त्याहून कनिष्ठ लोकात येतात. पण जे तप, श्रद्धा, शांतता, ज्ञान, आणि भिक्षेवर उपजीविका घेत, वनात राहतात, ते शुद्ध होऊन, सूर्यमार्गे, अमर, अविनाशी आत्म्याच्या निवासस्थानी पोहोचतात. कर्माने मिळणाऱ्या लोकांचा विचार करून, ब्राह्मण निराश होतो, कारण कर्माने अजन्म, अविनाशी प्राप्त होत नाही. ते जाणण्यासाठी, त्याने ब्रह्मनिष्ठ, शास्त्रज्ञ गुरुंकडे ईंधन घेऊन जावे. जो योग्य रीतीने गुरुच्या चरणी पोहोचतो, ज्याचे मन शांत व संयमित आहे, त्याला ज्ञानी गुरु ब्रह्मविद्या सांगतो, ज्याने अविनाशी, सत्य पुरुषाची प्राप्ती होते. हे खरे आहे—जसा मोठ्या अग्नितून हजारो स्पार्क्स बाहेर पडतात आणि पुन्हा त्या अग्नित विलीन होतात, तसा हा अविनाशी ब्रह्मातून सर्व जीव उत्पन्न होतात आणि त्यातच विलीन होतात. तो दिव्य, निराकार पुरुष सर्वत्र आहे—आत आणि बाहेर, अजन्मा, श्वासरहित, मनरहित, शुद्ध, अविनाशीपेक्षाही श्रेष्ठ. त्याच्यापासून प्राण, मन, सर्व इंद्रिये, आकाश, वायू, तेज, जल, पृथ्वी—संपूर्ण विश्वाचा आधार—यांचा उदय होतो. त्याचेच अग्नि डोके, सूर्य आणि चंद्र डोळे, दिशा कान, वाणी आणि वेद तोंड, वायू प्राण, विश्व हृदय, पृथ्वी पाय—तो सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा आहे. त्याच्यापासून अग्नि, सूर्यापासून इंधन, चंद्रापासून पाऊस, पावसापासून पृथ्वीवर वनस्पती, पुरुष स्त्रीमध्ये बीज टाकतो आणि अनेक जीव जन्म घेतात. त्याच्यापासून ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, दीक्षा, यज्ञ, विधी, आहुती, वर्ष, यजमान, लोक—जिथे चंद्र शुद्ध होतो आणि सूर्य तेजस्वी होतो—यांचा जन्म होतो. त्याच्यापासूनच देव, साध्य, मानव, पशू, पक्षी, प्राण, अपान, तांदूळ, जव, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य, धर्म—सर्व काही उत्पन्न होते. सात प्राण, सात ज्वाळा, सात आहुती, सात लोक—हे सर्व त्याच्यापासूनच उत्पन्न होतात व त्या गुहेत, सात सात प्रमाणे, लपलेले असतात. त्याच्यापासून सर्व महासागर, पर्वत, नद्या, सर्व वनस्पती आणि त्यांचे सार, आणि ज्यामुळे अंतरात्मा सर्व प्राण्यांमध्ये वास करतो, हे सर्व प्रवाहित होते. हा पुरुषच संपूर्ण विश्व—कर्म, तप, ब्रह्म, श्रेष्ठ अमृत आहे. जो हे जाणतो, तो गुहेतील अज्ञानाचा गाठी तोडतो. हीच मोठी वास्तू—प्रकट, उपस्थित, गुहेत वसलेली, इथे अर्पण केलेली आहे. ती चालते, श्वास घेते, डोळे मिटते—हे अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही आहे, सर्वांत श्रेष्ठ ज्ञान आहे. ते तेजस्वी, अतीसूक्ष्म, ज्यात सर्व लोक व जीव आहेत—ते अविनाशी ब्रह्म, ते प्राण, वाणी, मन, सत्य, अमरत्व—हेच जाणण्यासारखे आहे. उपनिषद हे महान धनुष्य, ध्यानाचा तीक्ष्ण बाण त्यावर ठेवावा, मन त्या ब्रह्मात एकाग्र करून, अविनाशी लक्ष्य साधावे. ॐ हे धनुष्य, आत्मा हा बाण, ब्रह्म हे लक्ष्य—पूर्ण एकाग्रतेने त्यास भेदावे, आणि त्या ब्रह्माशी एकरूप व्हावे. स्वर्ग, पृथ्वी, अंतरिक्ष, मन, प्राण—सर्व ज्यात गुंफलेले आहे, त्या एकाच आत्म्याला ओळखा, इतर सर्व शब्द सोडा—हेच अमरत्वाचा सेतू आहे. जसे चाकाच्या नाभीत सर्व कडी एकत्र येतात, तसे सर्व नाड्या त्या एकाच ठिकाणी एकत्र होतात; तो अंतर्यामी, अनेक रूपांनी प्रकट होतो. आत्म्याचे ध्यान ॐ म्हणून करा—तुम्ही अंधकार पार कराल. जो सर्व जाणतो, सर्वज्ञ आहे, ज्याचा वैभव पृथ्वीवर प्रकट आहे—हा आत्मा ब्रह्मपुरात, पराकाशात स्थित आहे. तो मनरूप, प्राणांचा नेता, अन्नात स्थित, हृदयात निवास करणारा—त्याला ओळखून ज्ञानी जन आनंदमय, अमर रूप पाहतात. जेव्हा तो परात्पर, उच्च आणि नीच, प्रत्यक्ष पाहिला जातो, तेव्हा हृदयाची गाठ सुटते, सर्व शंका नाहीशा होतात, आणि सर्व कर्माचा अंत होतो. सर्वोच्च सुवर्णमय कवचात ब्रह्म आहे—शुद्ध, निर्मळ, अखंड; तो तेजस्वी प्रकाश, ज्याला आत्मज्ञानी पाहतात. तेथे सूर्य, चंद्र, तारे, वीज, अग्नि—काहीच प्रकाश देत नाही; एकटाच तो चमकतो, त्याच्या तेजानेच सर्व जग प्रकाशित होते. हे ब्रह्म अमर—पूर्वी, मागे, उजवीकडे, डावीकडे, खाली, वर—सर्वत्र व्यापलेले आहे; हे संपूर्ण विश्वच ब्रह्म आहे. दोन पक्षी, एकमेकांचे सख्य, एकाच झाडावर बसलेले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा फक्त पाहतो, खात नाही. त्याच झाडावर, जीवात्मा अज्ञानात बुडालेला, शोकात आणि गोंधळात असतो. पण जेव्हा तो दुसऱ्याला—ईश्वराला आणि त्याच्या महिमेला—पाहतो, तेव्हा तो शोकमुक्त होतो. जेव्हा दृष्टा सुवर्णवर्णी सृष्टीकर्त्या, परमेश्वर, पुरुष, ब्रह्माचा मूळ पाहतो, तेव्हा ज्ञानी पुण्य-पाप झटकून, निर्मळ होतो आणि सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो. तोच प्राणरूप, सर्व प्राण्यात चमकणारा आहे. हे जाणल्यावर, ज्ञानी वाद करत नाही, आत्म्यात रमतो, आनंद घेतो, क्रियाशील राहतो—तोच ब्रह्मज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ आहे. हा आत्मा सत्य, तप, योग्य ज्ञान, अखंड ब्रह्मचर्य—यांनीच मिळतो. शरीरामध्ये, शुद्ध, प्रकाशमान, तपस्वी, दोषरहित लोक त्याचे दर्शन करतात. सत्यच विजय मिळवतो, असत्य नव्हे. सत्यानेच देवयात्रेचा मार्ग खुला होतो, ज्याने ऋषी, आपली सर्व कामना पूर्ण करून, त्या सत्यरूपी धनाच्या ठिकाणी पोहोचतात. ते विशाल, दिव्य, अगम्य रूप आहे; सूक्ष्मात सूक्ष्म, तेजस्वी. ते दूरही आहे, जवळही आहे; हृदयाच्या गुहेत लपलेले, इथेच दिसते. अशा प्रकारे, उपनिषदातील या शिक्षांमध्ये, साधकाला अग्निहोत्राच्या विधीपासून, कर्माच्या मर्यादेपासून, ब्रह्मविद्येच्या शोधापर्यंत, आणि अखेरीस आत्मसाक्षात्काराच्या दिव्य अवस्थेपर्यंत मार्गदर्शन केले आहे.