ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନିରେ ଶିଖା ଝିଁପିବା ସମୟରେ, ଉପଯୁକ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଖିଳ ଶୁଦ୍ଧ ଘୃତ ଭାଗଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନହୋତ୍ର ହବନ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଅନ୍ନହୋତ୍ର ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ, ଚତୁର୍ମାସ୍ୟ ବିଧି, ପ୍ରଥମ ଫଳ ନିବେଦନ, ଅତିଥି ସେବା ଓ ଭଲ ଭାବରେ ବୈଶ୍ଵଦେବ ନିବେଦନ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ହବନ କରାଯାଇଥାଏ, ତାହାରେ ସାତଟି ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଅଗ୍ନିର ସାତଟି ଶିଖା ହେଉଛି କାଳୀ, କରାଳୀ, ମନୋଜବା, ସୁଲୋହିତା, ସୁଧୂମ୍ରବର୍ଣା, ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗିନୀ, ବିଶ୍ଵରୁଚି — ଏହି ଶିଖାଗୁଡିକ ଦେବୀ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତିକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ହବନ କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହବନ ଡାକି ଉପାସକଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଯାଏ। ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକର ଅନୁଭବ ଦେଇଥାଏ — ଏହି ତୁମର ଧର୍ମମୟ ଫଳ। ଯଜ୍ଞ ଆଦି ଅଠାରଟି କ୍ରିୟା ଏକ ଅସ୍ଥିର ଦୋଉ ଭଳି, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ବୋଲି ଭାବି ଯେଉଁମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉଠନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ ମନେ ଅବସ୍ଥା ଦେଇ ପୁନଃ ପୁନଃ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ପଡ଼ିଏ। ଅଜ୍ଞାନରେ ବସି, ଜଣା ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରି, ଭ୍ରମିତ ମନେ ଅନ୍ଧାଙ୍କୁ ଅନ୍ଧା ନେଇଯିବା ଭଳି ଏଠିଏଁଠି ଘୁଞ୍ଚି ଫିରନ୍ତି। ଅନେକ ଭାବରେ ଅଜ୍ଞାନରେ ବସି, ଶିଶୁମନ ନିଜକୁ ନିପୁଣ ଭାବିବାରେ ଲାଗିଥାଏ। ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ରାଗ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଅନୁଭବ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ତାହାରେ ତାଙ୍କର ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଭାବନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଏହା ପରେ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଜଣା ନାହିଁ। ସ୍ୱର୍ଗର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ଅପର ଲୋକରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ପଡ଼ିଏ। ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଶାନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ଭିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ବସନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଅମର ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ଲୋକଗୁଡିକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ମୋହ ହୋଇଯାଏ — କାରଣ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଜନିତ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ଜାଣିବାକୁ, ଶିଷ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିକଟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ନିକଟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ନେଇଥିବା, ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ଜଣାଯାଏ। ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ — ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନିରୁ ଯେପରି ଅନେକ ସ୍ଫୁଳିଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି, ଏହି ଭଳି ଅବିନାଶୀରୁ ଅନେକ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାହାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ନିରାକାର ପୁରୁଷ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି, ଅଜନ୍ମା, ନିଶ୍ୱାସ ଓ ମନ ବିନା, ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀରୁ ଉଚ୍ଚତର। ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ — ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ତାଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣ, ବେଦ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ତାଙ୍କର ମୁଖ; ବାୟୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ପାଦ — ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ତିନି। ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାର ଇନ୍ଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବୃଷ୍ଟି, ବୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦ; ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ମହିଳାକୁ ବୀଜ ଦିଆଯାଏ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ରିଗ୍, ସାମ, ଯଜୁର ବେଦ, ଦୀକ୍ଷା, ଯଜ୍ଞ, ବିଧି, ନିବେଦନ, ବର୍ଷ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଲୋକ — ଏଠିଏଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ। ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ, ସାଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରାଣ ଓ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ, ଧାନ ଓ ଯବ, ତପସ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ସାତଟି ପ୍ରାଣ, ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ସାତଟି ନିବେଦନ, ସାତଟି ଲୋକ — ଏହି ସାତଟି ପ୍ରାଣ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ଭଳି ରହିଛି। ସମସ୍ତ ସାଗର, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ଭଳି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି। ପୁରୁଷ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ — କର୍ମ, ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମା, ପରମ ଅମୃତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନର ଗଠିକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ଗୁହାରେ ବସିଛି, ଏଠି ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି ମହାନ ଆଶ୍ରୟ। ଏହା ଚଳି, ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଚକ୍ଷୁ ମିଚି — ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଁ ଏକା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ। ଯାହା ଦୀପ୍ତିମାନ, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯାହାରେ ଲୋକ ଓ ତାଙ୍କର ବାସିନ୍ଦା ବସିଛନ୍ତି — ଏହି ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ପ୍ରାଣ, ଓ ଏହି ମନ, ଏହି ସତ୍ୟ, ଅମୃତତ୍ୱ — ଏହି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଉପନିଷଦକୁ ମହାଧନୁ ଭାବରେ ଧରି, ଧ୍ୟାନର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଚଢ଼ାଇ, ମନକୁ ଏହି ଉପରେ ଆବେଶ କରି, ଅବିନାଶୀକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଓଁ ଧନୁ, ଆତ୍ମା ବାଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ୟ — ଏହାକୁ ଅଚଳ ଧ୍ୟାନରେ ବିଦ୍ଧ କରି, ବାଣ ଭଳି ଏହି ଉପରେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏକା ଆତ୍ମାରେ ଦିବ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀ ଓ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣ — ସମସ୍ତ ଏହି ଏକାରେ ଗଠିତ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜଣି, ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ିଦିଅ — ଏହି ଅମୃତତ୍ୱର ସେତୁ। ଯେପରି ଚକାର ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ପୋକ୍ସ ଏକାଠି ହୋଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ନାଡି ଏହି ଏକାରେ ଏକତ୍ୱ ପାଇଛି; ସେ ଅନ୍ତରେ ଚଳି, ଅନେକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଆତ୍ମାକୁ ଓଁ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର — ତୁମେ ଅନ୍ଧକାର ଚାରିଯିବା। ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଣା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକାଶିତ — ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାପୁରୀରେ, ପରମ ଆକାଶରେ ବସିଛି।