ૐ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । કિં કારણં બ્રહ્મ કુતઃ સ્મ જાતા જીવામ કેન ક્વ ચ સમ્પ્રતિષ્ઠા । અધિષ્ઠિતાઃ કેન સુખેતરેષુ વર્તામહે બ્રહ્મવિદો વ્યવસ્થામ્
જે બ્રહ્મની વ્યાખ્યા કરે છે તેઓ કહે છે: બ્રહ્મનું કારણ શું હતું? જીવો ક્યાંથી ઊભા થયા? કોણે અને ક્યાં તેમને સ્થિર બનાવ્યા? બ્રહ્મજ્ઞાનીઓ તરીકે અમે શું દ્વારા સંસારના આનંદોમાં ફસાવાયેલા અને તેમને ધ્યાને રાખતા બનાવાયા છીએ?
કાલઃ સ્વભાવો નિયતિર્યદૃચ્છા ભૂતાનિ યોનિઃ પુરુષ ઇતિ ચિન્ત્યમ્ । સંયોગ એષાં ન ત્વાત્મભાવાદાત્માપ્યનીશઃ સુખદુઃખહેતોઃ
શું સમય, સ્વભાવ, ભાગ્ય, સંયોગ, તત્વો, યોનિ કે પુરુષ એ કારણ છે? આ બધાંનું જોડાણ કારણ નથી, અને આત્માનું પોતાનું સ્વરૂપ પણ કારણ નથી, કારણ કે આત્મા સુખ-દુઃખના કારણોમાં સ્વતંત્ર નથી.
તે ધ્યાનયોગાનુગતા અપશ્યન્દેવાત્મશક્તિં સ્વગુણૈર્નિગૂઢામ્ । યઃ કારણાનિ નિખિલાનિ તાનિ કાલાત્મયુક્તાન્યધિતિષ્ઠત્યેકઃ
ધ્યાન અને યોગના માર્ગે ચાલનારોએ પોતાના ગુણોથી છુપાયેલી દિવ્ય આત્માશક્તિને જોયી; એ એકજ સર્વ કારણોને, જે સમય અને આત્મા સાથે જોડાયેલી છે, સંભાળે છે.
તમેકનેમિં ત્રિવૃતં ષોડશાન્તં શતાર્ધારં વિંશતિપ્રત્યરાભિઃ । અષ્ટકૈઃ ષડ્ભિર્વિશ્વરૂપૈકપાશં ત્રિમાર્ગભેદં દ્વિનિમિત્તૈકમોહમ્
અમે એ એકને ધ્યાનમાં લઈએ છીએ, જે ત્રણ પ્રકારનું એક ચક્ર છે, જેનું અંત સોળમાં થાય છે, પચાસ કાંટા અને વીસ વિરોધી કાંટા ધરાવે છે, આઠના છ સમૂહથી બંધાયેલું છે, સર્વરૂપનો એકજ માલિક છે, ત્રણ માર્ગો અને બે કારણથી મોહ પેદા થાય છે.
પઞ્ચસ્રોતોમ્બું પઞ્ચયોન્યુગ્રવક્ત્રાં પઞ્ચપ્રાણોર્મિં પઞ્ચબુદ્ધ્યાદિમૂલામ્ । પઞ્ચાવર્તાં પઞ્ચદુઃખૌઘવેગાં પઞ્ચાશદ્ભેદાં પઞ્ચપર્વામધીમઃ
અમે એનું ધ્યાન કરીએ છીએ, જેમાં પાંચ પ્રવાહ છે, પાંચ યોનિના તીવ્ર મુખ છે, પાંચ પ્રાણોની તરંગો છે, પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયોમાં મૂળ છે, પાંચ ઘૂંટ છે, પાંચ પ્રકારના દુઃખના પ્રવાહની તીવ્રતા છે, પચાસ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે અને પાંચ સંધિઓ પર આધાર રાખે છે.
સર્વાજીવે સર્વસંસ્થે બૃહન્તે તસ્મિન્હંસો ભ્રામ્યતે બ્રહ્મચક્રે । પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા જુષ્ટસ્તતસ્તેનામૃતત્વમેતિ
જેમાં સર્વ જીવ અને સર્વ જગત સ્થિત છે, એ વિશાળમાં હંસ બ્રહ્મચક્રમાં ફરતો રહે છે. આત્માને પ્રેરકથી અલગ જાણી અને ભક્તિપૂર્વક રહેતાં, એના દ્વારા અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.
ઉદ્ગીતમેતત્પરમં તુ બ્રહ્મ તસ્મિંસ્ત્રયં સુપ્રતિષ્ઠાઽક્ષરં ચ । અત્રાન્તરં બ્રહ્મવિદો વિદિત્વા લીના બ્રહ્મણિ તત્પરા યોનિમુક્તાઃ
આ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે, જે ઉપનિષદોમાં ગવાયું છે. તેમાં ત્રણ અને અવિનાશી સ્થિર છે. આંતરિક બ્રહ્મને જાણી, જે બ્રહ્મમાં લીન થાય છે અને એમાં તત્પર રહે છે, તેઓ જન્મમરણના બંધનથી મુક્ત થાય છે.
સંયુક્તમેતત્ક્ષરમક્ષરં ચ વ્યક્તાવ્યક્તં ભરતે વિશ્વમીશઃ । અનીશશ્ચાત્મા બધ્યતે ભોક્તૃભાવાજ્જ્ઞાત્વા દેવં મુચ્યતે સર્વપાશૈઃ
આ ઈશ્વર ક્ષર અને અક્ષર, પ્રગટ અને અપ્રગટને સાથે રાખે છે. આત્મા ઈશ્વર ન હોવાથી ભોગભ્રમમાં બંધાય છે. દેવને જાણી, સર્વ બંધનોથી મુક્તિ મળે છે.
જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવજાવીશનીશાવજા હ્યેકા ભોક્તૃભોગ્યાર્થયુક્તા । અનન્તશ્ચાત્મા વિશ્વરૂપો હ્યકર્તા ત્રયં યદા વિન્દતે બ્રહ્મમેતત્
બે પક્ષીઓ છે—એક બેસી રહીને સ્વાદ લે છે, બીજો માત્ર નિહાળી રહ્યો છે; એક વસ્તુઓનો ભોગ લઈને અટકી ગયું છે, બીજો અવલંબનરહિત રહે છે. આત્મા અનંત અને સર્વરૂપીય છે, કર્મકર્તા છે; જયારે ત્રણે (જ્ઞાતો, જાણીતું અને કર્મ) એકરૂપ થાય છે, ત્યારે તેને બ્રહ્માના રૂપ તરીકે ઓળખાય છે.
ક્ષરં પ્રધાનમમૃતાક્ષરં હરઃ ક્ષરાત્માનાવીશતે દેવ એકઃ । તસ્યાભિધ્યાનાદ્યોજનાત્તત્ત્વભાવાદ્ભૂયશ્ચાન્તે વિશ્વમાયાનિવૃત્તિઃ
પ્રકૃતિ ક્ષર છે; હરિ અમર અક્ષર છે. એક દેવ ક્ષર અને આત્મા બંને પર શાસન કરે છે. તેની ઉપાસના, એકતા અને તત્ત્વજ્ઞાનથી, અંતે જગતની માયા દૂર થાય છે.
જ્ઞાત્વા દેવં સર્વપાશાપહાનિઃ ક્ષીણૈઃ ક્લેશેર્જન્મમૃત્યુપ્રહાણિઃ । તસ્યાભિધ્યાનાત્તૃતીયં દેહભેદે વિશ્વૈશ્વર્યં કેવલ આપ્તકામઃ
દેવને જાણી, સર્વ બંધનો નાશ પામે છે; દુઃખો ક્ષીણ થતાં જન્મમરણનો અંત આવે છે. તેની ઉપાસનાથી, ત્રીજા શરીરવિયોગે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને એકમાત્ર સર્વસ્વામી બને છે.
એતજ્જ્ઞેયં નિત્યમેવાત્મસંસ્થં નાતઃ પરં વેદિતવ્યં હિ કિઞ્ચિત્ । ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વા સર્વં પ્રોક્તં ત્રિવિધં બ્રહ્મમેતત્
આ જ્ઞાન હંમેશા આત્મામાં સ્થિર રાખવું જોઈએ; આથી આગળ બીજું કશું જાણવાનું નથી. ભોક્તા, ભોગ્ય અને પ્રેરક – આ ત્રણ પ્રકારનું બ્રહ્મ અહીં સમજાવાયું છે.
વહ્નેર્યથા યોનિગતસ્ય મૂર્તિનર્દૃશ્યતે નૈવ ચ લિઙ્ગનાશઃ । સ ભૂય એવેન્ધનયોનિગૃહ્યસ્તદ્વોભયં વૈ પ્રણવેન દેહે
જેમ અગ્નિ પોતાના મૂળમાં દેખાતો નથી, તેમ છતાં તેનો ચિહ્ન નાશ પામતો નથી અને ઇંધનથી ફરીથી પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ પ્રણવ દ્વારા બંને શરીરમાં પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્વદેહમરણિં કૃત્વા પ્રણવં ચોત્તરારણિમ્ । ધ્યાનનિર્મથનાભ્યાસાદ્દેવં પશ્યન્નિગૂઢવત્
પોતાના શરીરને નીચું અરણિ અને પ્રણવને ઉપરનું અરણિ બનાવી, ધ્યાનરૂપ ઘસાવટથી, દેવને જાણે કે છુપાયેલો હોય તેમ જોવો જોઈએ.
તિલેષુ તૈલં દધિનીવ સર્પિરાપઃ સ્રોતઃસ્વરણીષુ ચાગ્નિઃ । એવમાત્માઽત્મનિ ગૃહ્યતેઽસૌ સત્યેનૈનં તપસા યોઽનુપશ્યતિ
જેમ તલમાં તેલ, દહીંમાં ઘી, પ્રવાહોમાં પાણી અને અરણિમાં અગ્નિ છુપાયેલો હોય છે, તેમ આત્મા પણ આત્મામાં જ પ્રાપ્ત થાય છે. જે સત્ય અને તપથી તેને જુએ છે, તે તેને સાક્ષાત્કારે છે.
સર્વવ્યાપિનમાત્માનં ક્ષીરે સર્પિરિવાર્પિતમ્ । આત્મવિદ્યાતપોમૂલં તદ્બ્રહ્મોપનિષત્પરં તદ્બ્રહ્મॊપનિષત્પરમિતિ
સર્વવ્યાપક આત્મા, દૂધમાં ઘી જેવો રહેલો છે, જે આત્મજ્ઞાન અને તપમાં મૂળ ધરાવે છે – એ સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે, અને એ ઉપનિષદનું પરમ ઉપદેશ છે.