प्राचीन ब्रह्माशी श्रद्धेने एकरूप होत, ऋषी आपल्या स्तोत्ररूपी रथाला मार्गावर सोडतात. अमरत्व प्राप्त केलेली दिव्य संतती, स्वर्गलोकात उभी असलेली, त्या स्तोत्राचा आदराने स्वीकार करते. जिथे अग्नी घर्षणाने प्रज्वलित होतो, जिथे वारा हलतो, जिथे सोम रस ओसंडून वाहतो—तेथेच मनाचा जन्म होतो. सूर्याच्या सृजनशक्तीने प्राचीन ब्रह्माचा आदर केला जातो; तिथेच गर्भ तयार होतो, आणि अर्पण कधीच व्यर्थ जात नाही. शरीराला तीन ठिकाणी ताठ आणि स्थिर ठेवावे; हृदय, इंद्रिये आणि मन एकत्र करावे. ज्ञानी पुरुष मनाचा नौका करून, ब्रह्माच्या मार्गदर्शनाने, सर्व भयंकर प्रवाह पार करतात. श्वास दाबून, संयमित प्रयत्नाने, श्वास कमी झाल्यावर नाकाने श्वास घेऊ नये. जसा चौपट घोडे असलेला रथवान आपल्या घोड्यांना आवरतो, तसा ज्ञानी पुरुष मनाला स्थिर व अढळ ठेवतो. स्वच्छ, समतल, दगड, अग्नी, वाळू यांपासून मुक्त, आवाज व पाण्याने न व्याकुळ, मनाला सुखावणारे, डोळ्यांना त्रास न देणारे, गुहेत किंवा वार्याच्या जागी नसणारे असे स्थान निवडून साधना करावी. योगात ब्रह्माचे दर्शन प्रथम धुकं, धूर, सूर्य, अग्नी, वारा, काजवे, वीज, स्फटिक व चंद्र यांच्या रूपात होते. योगाच्या गुणधर्मांनी—माती, पाणी, अग्नी, वायु, आकाश—जेंव्हा प्रकट होतात, तेव्हा योगाग्नीने तयार झालेल्या शरीराला रोग, वृद्धत्व किंवा मृत्यू लागत नाही. शरीर हलके, आरोग्यपूर्ण, इच्छा नसणे, त्वचेचा तेजस्वीपणा, मधुर वाणी, सुगंध, लघवी व मल कमी होणे—योगातील प्रगतीची ही पहिली लक्षणे सांगितली आहेत. मातीने माखलेल्या आरशासारखे, जेव्हा त्याचा स्वभाव ओळखला जातो, तेव्हा देही आत्मा तेजस्वी होतो आणि दुःखमुक्त होतो. स्वतःच्या आत्म्याचे ज्ञान मिळाल्यावर, जो ब्रह्माचा सार—अजन्मा, शाश्वत, सर्व वस्तूंमध्ये निर्मळ, दीपासारखा—ओळखतो, तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो. तो देव सर्व दिशांना व्यापून आहे; तो सर्व गोष्टींपूर्वी जन्मलेला आहे; गर्भात आहे; जन्मतो आणि पुन्हा जन्मेल; तो सर्व प्राण्यांपुढे, सर्वत्र चेहेरे करून उभा आहे. जो अग्नित, पाण्यात, सर्व विश्वात, वनस्पती व वृक्षांत आहे—त्या देवाला पुन्हा पुन्हा वंदन. तो एकटाच, स्वतःच्या सामर्थ्याने झाकलेला, सर्व जगांचे राज्य करतो; तोच सृष्टीच्या आरंभी व विस्तारात आहे. हे जाणणारे अमरत्व प्राप्त करतात. रुद्रच एकटा उभा आहे, दुसरा कोणी नाही; तो आपल्या शक्तीने या सर्व जगांचे राज्य करतो. सृष्टीची निर्मिती, पालन व शेवटी संहार करून, तो सर्व प्राण्यांना समोर उभा राहतो. सर्वत्र डोळे, सर्वत्र चेहरे, हात, पाय असलेला तो एकच देव, आपली बाहू व पंखाने, स्वर्ग व पृथ्वी एकत्र निर्माण करतो. जो देवांचा मूळ, विश्वाचा अधिपती, महातपस्वी रुद्र, सृष्टीच्या आरंभी हिरण्यगर्भाची निर्मिती करतो; तो आम्हाला शुभ बुद्धीने एकत्र करो. हे रुद्र, तुझे जे सौम्य, भय न आणणारे, दोष न दाखवणारे रुप—त्या शांत देहाने आम्हावर कृपा कर. हे पर्वतराज, तुझ्या हातातील रक्षणार्थ घेतलेले बाण, ते मंगल कर; जगाला किंवा व्यक्तीला हानी करू नकोस. सर्व जीवांत त्यांच्या रूपानुसार लपलेले, विशाल आणि सर्वोच्च ब्रह्म, सर्व विश्व व्यापणारे—त्या प्रभूला ओळखल्यावर लोक अमर होतात. मला हा महान पुरुष ठाऊक आहे, जो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, अंधकारापलीकडे आहे; त्याचेच ज्ञान घेतल्यावर मृत्यू पार करता येतो—मोक्षाचा अन्य मार्ग नाही. त्याच्यापलीकडे काही नाही, तो न लहान, न मोठा; तो वृक्षासारखा आकाशात एकटा उभा आहे, आणि त्यानेच हे सर्व विश्व व्यापले आहे. जे उच्च, निराकार, क्लेशरहित आहे—ते जाणणारे अमर होतात; इतरांना केवळ दुःख मिळते. त्याचे सर्वत्र चेहरे, मस्तके, गळे; तो सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वास करतो; तो सर्वत्र व्यापलेला आहे; म्हणूनच शिव सर्वत्र आहे. पुरुष महान आणि सामर्थ्यशाली आहे, अस्तित्वाचा उगमकर्ता, राज्यकर्ता, निर्मळ आणि तेजस्वी; तोच अविनाशी प्रकाश प्राप्त करून देतो. हा पुरुष, अंतरात्मा, अंगठ्याएवढा असून, नेहमी सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे; हृदय, बुद्धी आणि मनाने तो जाणता येतो; हे जाणणारे अमर होतात. या पुरुषाचे हजार डोळे, हजार मस्तके, हजार पाय आहेत; त्याने पृथ्वी सर्व बाजूंनी व्यापली आहे आणि तीच्या बाहेरही दहा बोटांनी विस्तारलेला आहे. हा पुरुषच सर्व आहे—जे झाले, जे होईल; तोच अमरत्वाचा अधिपती आहे आणि अन्नाद्वारे वाढतो. त्याचे हात, पाय, डोळे, मस्तके, तोंड सर्वत्र आहेत; तो सर्वत्र ऐकतो आणि सर्व व्यापून उभा आहे. तो सर्व इंद्रियांच्या गुणांत प्रकट होतो, तरी सर्व इंद्रियांपासून विरहित आहे; तोच प्रभू, अधिपती, शरण आणि सर्वांचा मित्र आहे. नऊ दारांची नगरी—शरीर—यात देही आत्मा, हंस, बाहेर खेळतो; तो स्थावर-जंगमाचा स्वामी आहे. हातपाय नसतानाही तो वेगाने पकडतो; डोळ्यांशिवाय पाहतो, कानांशिवाय ऐकतो; तो सर्व जाणतो, पण कोणी त्याला जाणत नाही; तोच श्रेष्ठ, महान पुरुष मानला जातो. आत्मा सूक्ष्मात सूक्ष्म, महानात महान, प्रत्येकाच्या हृदयात लपलेला आहे; जो इच्छा व दुःखमुक्त होतो, मनशुद्धीने प्रभूचे वैभव पाहतो. मला हा अनादि, सनातन, सर्वत्र व्यापलेला आत्मा ठाऊक आहे; ब्रह्मज्ञ लोक त्यालाच जन्माचा अंत मानतात आणि नेहमीच त्याला शाश्वत म्हणतात. तो एकच, निरंग, शक्तींच्या संयोगाने अनेक रंग धारण करतो, विविध अर्थांची स्थापना करतो, विश्वात आणि त्याच्या शेवटी गती करतो; तोच दिव्य, आम्हाला शुभ बुद्धी देओ. तोच अग्नी, तोच सूर्य, तोच वायु, तोच चंद्र; तोच तेज, तोच ब्रह्मा, तोच पाणी, तोच प्रजापती. तूच स्त्री, तूच पुरुष; तूच मुलगा, तूच मुलगी; तूच काठी घेऊन चालणारा वृद्ध; तू जन्मतोस आणि सर्वत्र चेहेरे घेऊन प्रकट होतोस. काळसर, पंख असलेला, हिरवा, लाल डोळ्यांचा, वीजेचा गर्भ, ऋतु, समुद्र—अशा विविध रूपांत, आरंभशून्य तूच विशाल आहेस, ज्यापासून सर्व जग जन्मते. ती अजन्मा, लाल, पांढरी, काळी, अनेक समरूपी जीवांची निर्मिती करते; एक अजन्मा तिचा आस्वाद घेत तिला जवळ करतो, दुसरा आस्वाद घेऊन तिला सोडतो. दोन पक्षी, एकत्र, मित्र, एकाच वृक्षावर बसलेले; एक गोड फळ खातो, दुसरा न खाताच पाहतो.