એક સમયે, એક જ્ઞાની ભક્ત મનમાં પ્રાર્થના કરે છે: “મને લોકોમાં પ્રસિદ્ધિ મળે, હું ધનવાનોથી વધુ શ્રેષ્ઠ બની જાઉં, હે લક્ષ્મી, હું તારી અંદર પ્રવેશી શકું અને તું મારી અંદર પ્રવેશી જાય. તારી હજારો શાખાઓમાં હું શુદ્ધ થઈ જાઉં. જેમ પાણી નીચે વહી જાય છે, જેમ મહિના વર્ષોમાં બદલાય છે, તેમ મારા શીશ્ય દરેક દિશા તરફથી આવે. તું મારી પડોશી છે, મને તું ક્યારેય નુકસાન ન કર અને ક્યારેય છોડીને ન જા.” આ પછી, મહાચમસ્યના ગુરુએ ચતુર્થ વ્યાહૃતિ 'મહઃ' પ્રગટ કરી. 'ભૂઃ' એટલે આ ભૂમિ, 'ભુવઃ' એટલે આકાશ, 'સ્વઃ' એટલે સ્વર્ગ, અને 'મહઃ' એ બ્રહ્મ છે—એ જ આત્મા છે, બીજા દેવતાઓ એના અંગો છે. 'મહઃ' એટલે સૂર્ય, જેના દ્વારા બધા લોક મહાન બને છે. 'ભૂઃ' એ અગ્નિ, 'ભુવઃ' એ વાયુ, 'સ્વઃ' એ સૂર્ય, 'મહઃ' એ ચંદ્ર, ચંદ્ર દ્વારા બધા પ્રકાશ મહાન બને છે. 'ભૂઃ' એ ઋગ્વેદ, 'ભુવઃ' એ સામવેદ, 'સ્વઃ' એ યજુરવેદ, 'મહઃ' એ બ્રહ્મ, બ્રહ્મ દ્વારા બધા વેદ મહાન બને છે. 'ભૂઃ' એ પ્રાણ, 'ભુવઃ' એ અપાન, 'સ્વઃ' એ વ્યાન, 'મહઃ' એ અન્ન, અન્ન દ્વારા બધા પ્રાણ મહાન બને છે. આ ચાર વ્યાહૃતિઓ ચાર-ચાર રીતે વિસ્તરે છે. જે આ જાણે છે, એ બ્રહ્મને જાણે છે; બધા દેવતાઓ એના માટે અર્પણ કરે છે. હૃદયની અંદર જે જગ્યા છે, તેમાં મનથી બનેલા, અમર અને સુવર્ણ જેવા મનુષ્ય વસે છે. એ જ્ઞાની પાનના મધ્યમાં, ઇન્દ્રિયોના મૂળમાં, જ્યાં વાળ વહે છે, ખોપરીને ભેદીને, 'ભૂઃ' અગ્નિમાં, 'ભુવઃ' વાયુમાં, 'સ્વઃ' સૂર્યમાં, 'મહઃ' બ્રહ્મમાં સ્થિત છે. એ સર્વ સત્તા પ્રાપ્ત કરે છે—મન, વાણી, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, જ્ઞાન—all mastery. બ્રહ્મનું શરીર જગ્યા છે, સ્વરૂપ સત્ય છે, જીવનમાં આનંદ, મનમાં સુખ, શાંતિ, પૂર્ણતા, અમરતા—all these are Brahman. “હે પ્રાચીન, તું આવું ધ્યાન કર.” પૃથ્વી, આકાશ, સ્વર્ગ, દિશાઓ, આગ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ, પાણી, છોડ, વૃક્ષ, જગ્યા, આત્મા—આ બધું બહારનું જગત છે. અંદર: પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, ઉદાન, સમાન; આંખ, કાન, મન, વાણી, ત્વચા; માંસ, મસલ, સ્નાયુ, હાડકાં, મજ્જા. આ બધું પાંચ-પાંચમાં વહેંચાયું છે; પાંચથી પાંચ ભરાય છે. ઊં એ બ્રહ્મ છે, ઊં એ બધું છે. ઊંથી જ વેદોનું પઠન થાય છે, સામગાન ગવાય છે, યજ્ઞ-મંત્રો બોલાય છે, અઘ્નિહોત્રની મંજૂરી મળે છે, બ્રાહ્મણ શિક્ષક કહે છે: “હું બ્રહ્મ બોલીશ.” આવું કરીને, એ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. સત્ય અને વેદ-અભ્યાસ, તપ અને વેદ-અભ્યાસ, દમ અને વેદ-અભ્યાસ, શાંતિ અને વેદ-અભ્યાસ, અગ્નિ અને વેદ-અભ્યાસ, અઘ્નિહોત્ર અને વેદ-અભ્યાસ, અતિથિ-સેવા અને વેદ-અભ્યાસ, માનવ-સેવા અને વેદ-અભ્યાસ, સંતાન અને વેદ-અભ્યાસ—આ બધું ભક્તિ અને શિક્ષણ સાથે જોડાયેલું છે. સત્યવાચા કહે છે: “સત્ય.” તપોનિત્ય કહે છે: “તપ.” નક, મુદગલના પુત્ર, કહે છે: “માત્ર વેદ-અભ્યાસ—એ જ તપ છે.” ત્રિશંકુના વેદ-પઠનમાં, એ કહે છે: “હું જગતના વૃક્ષને ડોલાવું છું, મારી પ્રસિદ્ધિ પર્વતની ચોટી જેવી ઊંચી છે. હું શુદ્ધ છું, ઊંચે ઉઠેલો છું, ધન અને ઘોડા ધરાવું છું, અમર છું, તેજથી ભરપૂર છું, બુદ્ધિમાન છું, અમરતા માં સ્નાન કરેલો છું.” ગુરુ શિષ્યને વેદ શિખવાડ્યા પછી આ ઉપદેશ આપે છે: “સત્ય બોલો, ધર્મ પાળો, વેદ-અભ્યાસ ન છોડો. ગુરુને મનપસંદ વસ્તુ આપો, વંશને ન છોડો, સત્ય અને ધર્મ, કલ્યાણ, સંપત્તિ, વેદ-અભ્યાસ, દેવ-પિતૃની સેવા—all should not be neglected.” “માતાને દેવતા જવું, પિતાને દેવતા, ગુરુને દેવતા, અતિથિને દેવતા. નિર્દોષ કર્મ કરો, ભલા કાર્યો અમલ કરો. શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો માટે સ્થાન અને સન્માન આપો. શ્રદ્ધાથી દાન કરો, વિનમ્રતા, ભય, સમજથી દાન કરો. શંકા થાય, તો બ્રાહ્મણોની ચર્ચામાં જેમ તેઓ કરે, એમ કરો. આ જ ઉપદેશ, આ જ શિક્ષણ, આ જ વેદનું રહસ્ય, આ જ આજ્ઞા—એમ જ પાલન કરો.” પછી, ભક્ત પ્રાર્થના કરે છે: “મિત્ર, વરુણ, આર્યમાન, ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ, વિશ્નુ—all should be auspicious to us. બ્રહ્મને વંદન, વાયુને વંદન—તું જ પ્રગટ બ્રહ્મ છે. મેં સાચું બોલ્યું, મેં યોગ્ય બોલ્યું; એ મને અને ગુરુને રક્ષા કરે. ઓમ, શાંતિ, શાંતિ, શાંતિ.” પછી, બ્રહ્મ-જ્ઞાની સર્વોચ્ચને પામે છે. બ્રહ્મ એ સત્ય, જ્ઞાન, અનંત છે. જે બ્રહ્મ, ગુહામાં, સર્વોચ્ચ જગ્યામાં છુપાયેલો છે, એ જ્ઞાની સર્વ ઇચ્છાઓ સાથે આનંદ મેળવે છે. આ આત્માથી જગ્યા, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, છોડ, અન્ન, માનવ—all arise. માનવ અન્નના રસથી બનેલા છે: માથું, જમણું પાંખ, ડાબું પાંખ, શરીર, આધાર, પૂંછ—all parts. અન્નમાંથી સર્વ જીવો જન્મે છે, અન્નથી જીવે છે, અન્નમાં જ અંતે મળે છે. અન્ન સર્વજીવોમાં સૌથી જૂનું હોવાથી, એ સર્વ રોગનો ઉપચાર છે. જે અન્નને બ્રહ્મ માની પૂજે છે, એ બધું અન્ન મેળવે છે. અન્નથી જીવો જન્મે છે, અન્નથી વધે છે, અન્ન ખાય છે અને અન્નથી ખાય છે—એમ અન્ન છે. અન્નના આવરણમાંથી અંદર પ્રાણમય આત્મા છે, એથી બધું ભરાય છે, એ માનવ સ્વરૂપમાં છે: પ્રાણ માથું, વ્યાન જમણું પાંખ, અપાન ડાબું પાંખ, જગ્યા શરીર, પૃથ્વી આધાર, પૂંછ—all parts. દેવતાઓ, માનવ, પશુ—all પ્રાણથી જીવે છે; પ્રાણ સર્વજીવોનું જીવન છે, એથી સર્વે જીવંત રહે છે. જે પ્રાણને બ્રહ્મ માને છે, એ સર્વે જીવે છે. પ્રાણના આવરણમાંથી અંદર મનમય આત્મા છે, એથી બધું ભરાય છે, એ માનવ સ્વરૂપમાં છે: યજુર માથું, ઋગ જમણું પાંખ, સામ ડાબું પાંખ, શિક્ષા શરીર, અથર્વાંગિરસ આધાર, પૂંછ—all parts. જે જગ્યાએ શબ્દ અને મન પાછા વળે છે, બ્રહ્મના આનંદને જાણનાર ક્યારેય કશું ડરે નહીં. મનમય આવરણમાંથી અંદર વિજ્ઞાનમય આત્મા છે, એથી બધું ભરાય છે, એ માનવ સ્વરૂપમાં છે: શ્રદ્ધા માથું, નિયમ જમણું પાંખ, સત્ય ડાબું પાંખ, ધ્યાન શરીર, મહાનતા આધાર, પૂંછ—all parts. જ્ઞાન યજ્ઞ કરે છે, કર્મ કરે છે. બધા દેવતાઓ જ્ઞાનને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ માને છે. જે જ્ઞાનને બ્રહ્મ જાણે છે, અને ભૂલ ન કરે, એ શરીર છોડીને સર્વ ઇચ્છાઓ મેળવે છે. વિજ્ઞાનમય આવરણમાંથી અંદર આનંદમય આત્મા છે, એથી બધું ભરાય છે, એ માનવ સ્વરૂપમાં છે: આનંદ માથું, હર્ષ જમણું પાંખ, મહાન હર્ષ ડાબું પાંખ, આનંદ શરીર, બ્રહ્મ આધાર, પૂંછ—all parts. જો કોઈ બ્રહ્મને અસ્તિત્વ-રહિત માને છે, તો એ પણ અસ્તિત્વ-રહિત બની જાય છે; જો બ્રહ્મને અસ્તિત્વ-યુક્ત જાણે છે, તો લોકો એને એ રીતે ઓળખે છે. હવે પ્રશ્ન: અવિદ્યા ધરાવનાર મરણ પછી કયા લોકમાં જાય છે? વિદ્યા ધરાવનાર કયા લોકમાં જાય છે? એ ઇચ્છે છે: “હું અનેક બની જાઉં, જન્મ લઉં.” તપ કરે છે, પછી બધું સર્જે છે, પછી એમાં પ્રવેશે છે—પ્રગટ અને અપ્રગટ, નિર્ધારિત અને અનિર્ધારિત, આધાર અને અનાધાર, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન, સત્ય અને અસત્ય—all become one. સત્ય જ બધું બને છે; જે છે, એ સત્ય છે. પ્રારંભે, બધું અસ્તિત્વ-રહિત હતું; એમાંથી અસ્તિત્વ જન્મ્યું. એ પોતે પોતાનું સ્વરૂપ બનાવે છે; તેથી એ 'સુ-નિર્મિત' કહેવાય છે. સુ-નિર્મિત એટલે સાર. સાર મેળવે છે, તો આનંદ મેળવે છે. જો આ જગ્યા આનંદ ન હોય, તો કોણ શ્વાસ લે, કોણ જીવે? આનંદ જ બધું આપે છે. જો કોઈ આ અદ્રશ્ય, અનશરીર, અનિર્ધારિત, અનાધારમાં સ્થિર થાય, તો નિર્ભય બને છે; જો થોડી પણ ભેદ કરે, તો ડર થાય છે. દ્વિત્વ જો છે, તો ડર છે. વાયુ ફૂંકાય છે, સૂર્ય ઊગે છે—all run their course out of His fear. આનંદની શોધ માટે, માનવ આનંદનું માપ: યુવાન, જ્ઞાની, શક્તિશાળી, સર્વ સંપત્તિ ધરાવનાર—એક માનવ આનંદ. એના સો ગણું માનવ ગંધર્વોનું આનંદ, સો ગણું દેવ ગંધર્વોનું, સો ગણું પિતૃઓનું, સો ગણું દેવોમાં જન્મેલા દેવોનું, સો ગણું કર્મથી દેવ બનેલા દેવોનું, સો ગણું દેવોનું, સો ગણું ઇન્દ્રનું, સો ગણું બૃહસ્પતિનું, સો ગણું પ્રજાપતિનું, સો ગણું બ્રહ્મનું. જે વ્યક્તિમાં અને સૂર્યમાં છે—એ એક છે. જે જાણે છે, એ અન્નમય, પ્રાણમય, મનમય, વિજ્ઞાનમય, આનંદમય આત્માને પામે છે. જે જગ્યાએ શબ્દ અને મન પાછા વળે છે, બ્રહ્મના આનંદને જાણનાર કશું ડરે નહીં. એવા જ્ઞાનીને ક્યારેય પછતાવો નથી: “હું ભલું કેમ ન કર્યું? હું ખરાબ કેમ કર્યું?” જે જાણે છે, એ આત્માઓથી ભરાઈ જાય છે; એ બંનેથી ભરાઈ જાય છે. આવું જ ઉપદેશ છે. બૃગુ, વરુણના પુત્ર, વરુણ પાસે જાય છે: “મને બ્રહ્મ શિખવો.” વરુણ કહે છે: “અન્ન, પ્રાણ, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, મન, વાણી—જેમાંથી જીવો જન્મે છે, જીવે છે, અને મરે છે—એ બ્રહ્મ છે.” બૃગુ તપ કરે છે. તપ પછી, બૃગુ સમજે છે: “અન્ન એ બ્રહ્મ છે.” અન્નથી જીવો જન્મે છે, અન્નથી જીવે છે, અન્નમાં જ સમાય છે. ફરી, બૃગુ પિતાને પૂછે છે: “મને બ્રહ્મ શિખવો.” વરુણ કહે છે: “તપથી બ્રહ્મ જાણો; તપ એ બ્રહ્મ છે.” બૃગુ ફરી તપ કરે છે. પછી, બૃગુ સમજે છે: “પ્રાણ એ બ્રહ્મ છે.” પ્રાણથી જીવો જન્મે છે, પ્રાણથી જીવે છે, પ્રાણમાં જ સમાય છે. ફરી, બૃગુ પિતાને પૂછે છે, ફરી તપ કરે છે. પછી, બૃગુ સમજે છે: “મન એ બ્રહ્મ છે.” મનથી જીવો જન્મે છે, મનથી જીવે છે, મનમાં જ સમાય છે. ફરી, બૃગુ પિતાને પૂછે છે, ફરી તપ કરે છે. પછી, બૃગુ સમજે છે: “જ્ઞાન એ બ્રહ્મ છે.” જ્ઞાનથી જીવો જન્મે છે, જ્ઞાનથી જીવે છે, જ્ઞાનમાં જ સમાય છે. ફરી, બૃગુ પિતાને પૂછે છે, ફરી તપ કરે છે. પછી, બૃગુ સમજે છે: “આનંદ એ બ્રહ્મ છે.” આનંદથી જીવો જન્મે છે, આનંદથી જીવે છે, આનંદમાં જ સમાય છે. આ જ્ઞાન બૃગુ અને વરુણનું છે, સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં સ્થિર છે. જે જાણે છે, એ સ્થિર થાય છે; અન્ન, સંતાન, પશુ, બ્રહ્મના તેજ, પ્રસિદ્ધિ—all attain. અન્નને ક્યારેય તિરસ્કાર ન કરો—આ વ્રત છે. પ્રાણ એ અન્ન છે, શરીર એ અન્ન ખાવનાર છે. પ્રાણમાં શરીર સ્થિર છે, શરીરમાં પ્રાણ સ્થિર છે; thus, food is established in food. Whoever knows this, becomes endowed with food, offspring, cattle, radiance, fame. પાણી અન્ન છે, પ્રકાશ એ અન્ન ખાવનાર છે. પાણીમાં પ્રકાશ સ્થિર છે, પ્રકાશમાં પાણી સ્થિર છે; thus, food is established in food. Whoever knows this, attains abundance. પૃથ્વી અન્ન છે, જગ્યા એ અન્ન ખાવનાર છે. પૃથ્વીમાં જગ્યા સ્થિર છે, જગ્યા પૃથ્વીમાં સ્થિર છે; thus, food is established in food. Whoever knows this, attains greatness. shelter seekers should never be turned away—this is the vow. Shelter and food must always be given. Food given returns at the time it is given: in youth, in middle age, in old age—all returns. Whoever knows this, attains security in speech, acquisition in breath, action in hands, movement in feet, liberation in anus—these are human attributes. Divine attributes: satisfaction in rain, strength in lightning. જ્ઞાની માટે, બ્રહ્મને દરેક ગુણમાં ધ્યાન કરો: સુરક્ષા, પ્રાપ્તી, ક્રિયા, ચળવળ, મુક્તિ—all are Brahman. Satisfaction in rain, strength in lightning, fame in cattle, light in stars, progeny, immortality, bliss in generative organ, all in space—meditate on Brahman as the foundation and greatness. As one meditates, so one becomes: greatness, mind, reverence, Brahman, destruction by Brahman—all are attained. The one in the person and the one in the sun are one. Thus, the Self is unaffected, though entering effects. The individual Self is truly Supreme. Entry is not change, but presence. The perceiver is never perceived; qualities cannot exist apart from the substratum. Fear and suffering are not attributes of the perceiver. Opposing views are erroneous. Thus, the Self’s unity is established: the one in the person and the one in the sun are one. Whoever knows thus, attains all selves, all worlds, all desires. Singing, he remains: “હા 3 વુ, હા 3 વુ, હા 3 વુ.” “I am food, I am food, I am food; I am the eater of food, I am the eater of food, I am the eater of food; I am the maker of verses, I am the maker of verses, I am the maker of verses. I am the first-born of the true, earlier than the gods, at the navel of immortality. Whoever gives me, he alone protects me. I, as food, eat the eater of food. I have encompassed the whole world. I am radiant like the sun. Whoever knows thus—this is the Upanishad.” આ રીતે તૈત્તિરીય ઉપનિષદના ઉપદેશો, આત્મા, બ્રહ્મ, અન્ન, પ્રાણ, મન, જ્ઞાન, આનંદ—all are revealed, and the જ્ઞાની સર્વેમાં એકતા અને પૂર્ણતા પામે છે.