ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: “ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵਾਂ। ਮੈਂ ਧਨਵਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਵਾਂ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਵੀਂ। ਤੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪੜੋਸਣ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ ਦੇ।” ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਇਆ ਕਿ ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸਵਃ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮਹਾਚਾਮਸਿਆ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਚੌਥੀ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸੀ—ਮਹਃ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ‘ਭੂਃ’ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ, ‘ਭੁਵਃ’ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ‘ਸਵਃ’ ਉਹ ਲੋਕ, ‘ਮਹਃ’ ਸੂਰਜ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭੂਃ’ ਅੱਗ, ‘ਭੁਵਃ’ ਹਵਾ, ‘ਸਵਃ’ ਸੂਰਜ, ‘ਮਹਃ’ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭੂਃ’ ਰਿਗਵੇਦ, ‘ਭੁਵਃ’ ਸਾਮਵੇਦ, ‘ਸਵਃ’ ਯਜੁਰਵੇਦ, ‘ਮਹਃ’ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭੂਃ’ ਪ੍ਰਾਣ, ‘ਭੁਵਃ’ ਅਪਾਨ, ‘ਸਵਃ’ ਵਿਅਾਨ, ‘ਮਹਃ’ ਅੰਨ ਹੈ—ਅੰਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਅਮਰ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਮ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਖੋਪੜੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ‘ਭੂਃ’ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ‘ਭੁਵਃ’ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ‘ਸਵਃ’ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ‘ਮਹਃ’ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ, ਬੋਲੀ ਦੀ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ, ਕੰਨ ਦੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੂਰਨਤਾ, ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੱਤ ਸਮਝਾਏ ਗਏ: ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਪਾਣੀ, ਪੌਦੇ, ਰੁੱਖ, ਆਕਾਸ਼, ਆਤਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨ। ਅੰਦਰਲੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਅਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ; ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਚਮੜੀ; ਮਾਸ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ, ਨੱਸ, ਹੱਡੀ, ਗੁੱਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਪੰਜ ਪੰਜ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹਨ—ਪੰਜੀ ਪੰਜੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਇਆ ਕਿ ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਠ, ਗਾਇਨ, ਯਜਨਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾਈ, ਪਾਠ, ਅਧਿਆਪਨ, ਤਪ, ਸੰਯਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਗਨਿ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜੀ, ਲੋਕ ਸੇਵਾ, ਸੰਤਾਨ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਤਵਾਚ ਆਖਦੇ ਹਨ: ‘ਸੱਚ’, ਤਪੋਨਿਤਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ: ‘ਤਪ’, ਨਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ: ‘ਸਿਰਫ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਹੀ ਤਪ ਹੈ’। ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੇ ਵਚਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: “ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਕਿੱਰਤੀ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ, ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਨ-ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਅਮਰ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ, ਗਿਆਨ, ਅਮਰਤਾ ਹੈ।” ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਸੱਚ ਬੋਲ। ਧਰਮ ਕਰ। ਪਾਠ-ਅਧਿਆਪਨ ਨਾ ਛੱਡ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਚੀਜ਼ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ। ਵੰਸ਼ ਨਾ ਟੋੜ। ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਭਲਾਈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਪਾਠ-ਅਧਿਆਪਨ, ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਤਵਾਂ ਨਾ ਛੱਡ।” ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਅਧਿਆਪਕ, ਮਹਿਮਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨ। ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵੀ ਅਪਣਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਕ ਦੇ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇ, ਲਾਜ ਨਾਲ, ਡਰ ਨਾਲ, ਸਮਝ ਨਾਲ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਲੋਭ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਚਲ। ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਇਹੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ। ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ: “ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅਰਯਮਨ, ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਾਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣ। ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਵਾਯੂ, ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਠੀਕ ਬੋਲਿਆ, ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ। ਓਮ! ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ।” ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: “ਓਮ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੌਦੇ, ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਨ, ਅੰਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ। ਮਨੁੱਖ ਅੰਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਸਿਰ, ਦਾਂਹਾ ਪੱਖ, ਖੱਬਾ ਪੱਖ, ਧੜ, ਆਧਾਰ, ਪੂੰਛ।” ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਅੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜੀਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਰਵ-ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਣਮਈ ਆਤਮਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਮਨਮਈ ਆਤਮਾ, ਫਿਰ ਵਿਗਿਆਨਮਈ, ਫਿਰ ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਹਰ ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਰ, ਦੋ ਪੱਖ, ਧੜ, ਆਧਾਰ, ਪੂੰਛ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: “ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ—ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਮਨਮਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸਦੇ ਅੰਗ: ਯਜੁਰ ਸਿਰ, ਰਿਗ ਦਾਂਹਾ, ਸਾਮ ਖੱਬਾ, ਉਪਦੇਸ਼ ਧੜ, ਅਥਰਵ ਆਧਾਰ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਜੋ ਉਸ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਵਿਗਿਆਨਮਈ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਗ: ਸ਼ਰਧਾ ਸਿਰ, ਰਿਤ ਦਾਂਹਾ, ਸਤ ਖੱਬਾ, ਯੋਗ ਧੜ, ਮਹੱਤਾ ਆਧਾਰ।” ਵਿਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਯਜਨਾ ਤੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਗ: ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਿਰ, ਆਨੰਦ ਦਾਂਹਾ, ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਖੱਬਾ, ਆਨੰਦ ਧੜ, ਬ੍ਰਹਮ ਆਧਾਰ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਅਸਤਿਤਵਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ: “ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਹੋਵਾਂ, ਜਨਮ ਲਵਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ, ਨਿਰੂਪਿਤ ਤੇ ਅਨਿਰੂਪਿਤ, ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਨਾਧਾਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਸਭ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੱਚੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਸ ਹੈ। ਜੋ ਰਸ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਨੰਦਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਆਨੰਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਜੀਉਂਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਇਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਨਿਰੂਪ, ਨਿਰਾਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਭੇਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਵੈਤ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਡਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਹਵਾ ਵੱਗਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ, ਇੰਦਰ, ਮੌਤ—ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਨੰਦ ਦੀ ਮਾਪ: ਜੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਗਿਆਨੀ, ਤੰਦਰੁਸਤ, ਧਨ-ਧਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਫਿਰ ਦੇਵ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ, ਇੰਦਰ ਦਾ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ, ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਨੰਦ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: “ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ‘ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ? ਮਾੜਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?’ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਗੂ, ਜੋ ਵਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: “ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਿਖਾਓ।” ਵਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਅੰਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਮਨ, ਬੋਲੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ।” ਬ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ: “ਅੰਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਫਿਰ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਫਿਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ: “ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਫਿਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ: “ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਫਿਰ “ਵਿਗਿਆਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਆਖਰਕਾਰ, “ਆਨੰਦ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।” ਇਹ ਬ੍ਰਿਗੂ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ, ਸੰਤਾਨ, ਧਨ, ਤੇਜ, ਕੀਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: “ਅੰਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਨ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਅੰਨ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਪਾਣੀ ਅੰਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” “ਅਧਿਕ ਅੰਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰੋ, ਧਰਤੀ ਅੰਨ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” “ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਸ਼੍ਰੈ ਮੰਗਣ ਤੇ ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ, ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦਿਓ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ, ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਪਰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ, ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ, ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਦਿਵਿਆ ਗੁਣ: ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੱਰਤੀ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ਼ੁਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ, ਅਮਰਤਾ, ਆਨੰਦ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ। ਜੋ ਜਿਸ ਗੁਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।