सर्वं प्रपञ्चं व्याप्य, उपनिषदां रहस्यं श्रुणु। एकदा, ब्रह्मविद्यायाः साधकः स्वात्मनः कीर्तिं लोकस्मिन्निच्छन्, धनिनः श्रेयस्कृतमात्मानं कामयमानः, श्रीं प्रविश्य तामात्मनि प्रवेशयितुमिच्छन्, सहस्रशाखायुक्तायां श्रियामात्मनं शुद्धीकर्तुम् आवहितः अभवत्। यथा आपः अधः प्रवहन्ति, यथा मासाः संवत्सरं प्रविशन्ति, एवं सर्वतो दिशः शिष्याः मम समीपं आगच्छेयुः इति सः प्रार्थयत्। हे समीपस्थे, मां मा हिंसीः, मा मा त्यज। अथ, 'भूः', 'भुवः', 'स्वः' इति त्रयः व्याहृतयः सन्ति। किन्तु महाचमस्याचार्यः चतुर्थीं व्याहृतिं 'महः' इति प्रकाशयामास। सा एव ब्रह्म, सा आत्मा, अन्ये देवाः तस्य अङ्गानि। 'भूः' इदं लोकम्, 'भुवः' अन्तरिक्षम्, 'स्वः' परं लोकम्। 'महः' सूर्यः; सूर्येण सर्वे लोका महान्तः भवन्ति। 'भूः' अग्निः, 'भुवः' वायुः, 'स्वः' सूर्यः, 'महः' चन्द्रः; चन्द्रेण सर्वे ज्योतिषः महान्तः भवन्ति। 'भूः' ऋग्वेदः, 'भुवः' सामवेदः, 'स्वः' यजुर्वेदः। 'महः' ब्रह्म; ब्रह्मणा सर्वे वेदाः महान्तः भवन्ति। 'भूः' प्राणः, 'भुवः' अपानः, 'स्वः' व्यानः, 'महः' अन्नम्; अन्नेन सर्वे प्राणाः महान्तः भवन्ति। एवं एते चत्वारः चतुर्विधाः, चतुष्टये चतुष्टयं व्याहृतयः। यः एतान् वेद, स ब्रह्म वेद; सर्वे देवाः तस्मै हविः वहन्ति। यत् हृदयाकाशं, तत्र मनोमयः, अमृतः, हिरण्मयः पुरुषः वर्तते। तस्य तालुमध्ये, स्तननिभे लम्बमाने, इन्द्रियाणां मूलन्यः, केशभागविभागे, कपालं विदार्य, 'भूः' अग्नौ प्रतिष्ठिता, 'भुवः' वायौ। 'स्वः' सूर्ये, 'महः' ब्रह्मणि। सः ऐश्वर्यं प्राप्नोति, मनसः, वाचः, चक्षुषः, श्रोत्रस्य, विज्ञानस्य च स्वामित्वं प्राप्नोति। सः एवं भवति। ब्रह्मणः शरीरम् आकाशः, स्वरूपम् सत्यम्, प्राणे रमणीयता, मनसि आनन्दः, शमः, पूर्णता, अमृतत्वम्। एवं चिन्तय, प्राचीन। भूमिः, अन्तरिक्षम्, द्यौः, दिशः, अन्तर्दिशः; अग्निः, वायुः, सूर्यः, चन्द्रः, नक्षत्राणि; आपः, ओषधयः, वृक्षाः, आकाशः, आत्मा—इदं बहिरन्तरम्। अधुना, अन्तरङ्गम्—प्राणः, व्यानः, अपानः, उदानः, समानः; चक्षुः, श्रोत्रम्, मनः, वाक्, त्वक्; मांसम्, स्नायु, अस्थि, मज्जा—एवं पञ्चधा विभागः। मुनिः उक्तवान्—'एतत् सर्वं पञ्चधा; पञ्चधा पञ्चधैव पूर्यते।' ॐ ब्रह्मैव। ॐ इदं सर्वम्। ॐ इत्यनेन 'ब्रूहि' इति ब्राह्मणाः पठन्ति। ॐ इत्यनेन साम गीयते। ॐ इत्यनेन होतारः शास्त्रं पठन्ति। ॐ इत्यनेन अध्वर्यु प्रतिगृह्णाति। ॐ इत्यनेन ब्राह्मणः अनुमन्यते। ॐ इत्यनेन अग्निहोत्रं अनुमन्यते। ॐ इत्युक्त्वा ब्राह्मणः अध्यापनाय 'ब्राह्मणं वक्ष्यामि' इति वदति। एवं सः ब्रह्म प्राप्नोति। सत्यं च, स्वाध्यायः च, अध्यापनं च; ऋतं च, तपः च, दमः च, शमः च, अग्नयः च, अग्निहोत्रं च, अतिथयः च, मानवसेवा च, प्रजननं च, प्रजावृद्धिः च—सर्वं स्वाध्यायेन सह। 'सत्यं' इति सत्यवाच ऋथीतरः। 'तपः' इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः। 'स्वाध्यायः एव' इति नाकः मुद्गलः; सः हि तपः, सः हि तपः। अहं वृक्षस्य शिखरिवानिव कीर्तिं उन्नयामि। शुद्धः, उच्चावस्थितः अस्मि; धनवान्, अश्ववान्, अमृतः अस्मि। तेजस्वी, प्राज्ञः, अमृतस्नातः अस्मि। एषा त्रिशङ्कोः वेदनुक्रमणिका। वेदं अध्याप्य, आचार्यः शिष्यं उपदिशति—सत्यं वद। धर्मं चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। प्रियं धनं आचार्याय प्रिया विधिना दत्त्वा, प्रजान्तां मा व्यवच्छेत्सीः। सत्यात् मा प्रमदः। धर्मात् मा प्रमदः। कुशलात् मा प्रमदः। भूत्यै मा प्रमदः। स्वाध्यायात् मा प्रमदः। देवपितृकार्येभ्यः मा प्रमदः। मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव। यानि कर्माणि अव्यभिचारिणि, तानि आचर। यानि अस्माकं शुभानि कर्माणि, तानि त्वयाऽनुसरणीयानि। ये ब्राह्मणाः अस्मात् श्रेष्ठाः, तेषां आसनं दत्त्वा सम्मानः कार्यः। श्रद्धया देयम्, अश्रद्धया मा देयम्। श्रीया देयम्, भीया देयम्, ह्रिया देयम्, साम्विदा देयम्। यदि किञ्चित् संशयं वा, वृत्ते वा— यत्र ब्राह्मणाः संश्रद्धायिनः धर्मकामाः, तत्र यथा ते आचरन्ति, तथा आचरेत्। यत्र ब्राह्मणाः संश्रद्धायिनः धर्मकामाः, तत्र यथा ते आचरन्ति, तथैव आचरेत्। एष आदेशः, एष उपदेशः, एष वेदस्य गुह्यम्, एष आदेशः। एवं आचर्यं, एवं अनुष्ठेयं। मित्रः नः शुभं करोतु, वरुणः शुभं करोतु, अर्यमन् शुभं करोतु, इन्द्रबृहस्पती शुभं करोतु, विष्णुः शुभं करोतु। नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायवे। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदामि। ऋतं वदामि, सत्यं वदामि। तन्मामवतु। तद्वक्तारमवतु। मामवतु, वक्तारमवतु। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। ॐ। ब्रह्मवित् परमं आप्नोति। तदेष अभ्युक्तम्—सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्, स सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता अश्नुते। तस्मादात्मनः आकाशः, आकाशात् वायुः, वायोः अग्निः, अग्नेरापः, अद्भ्यः पृथिवी, पृथिव्या ओषधयः, ओषधिभ्यः अन्नम्, अन्नात् पुरुषः। अन्नमयः पुरुषः, तस्य शिरः, दक्षिणः पक्षः, वामः पक्षः, अयं आत्मा, अधिष्ठानं पुच्छम्। अत्रापि श्लोकः अस्ति। अन्नात् एव भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति। अन्ते अन्नं प्रवेशयन्ति। अन्नं हि ज्येष्ठं; तस्मात् सर्वौषधम्। यः अन्नं ब्रह्म इति उपास्ते, सः सर्वं अन्नं प्राप्नोति। अन्नात् भूतानि जायन्ते, जातानि अन्नेन वृद्धिं यान्ति। भूतानि अन्नं खादन्ति, अन्नेन खाद्यन्ते; तस्मात् अन्नम् इति। अन्नमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा प्राणमयः। तेन अयम् आपूर्यते। सः मानवाकृतिः। तस्य प्राणः शिरः, व्यानः दक्षिणः पक्षः, अपानः वामः पक्षः, आकाशः आत्मा, पृथिव्यधिष्ठानं पुच्छम्। अत्रापि श्लोकः अस्ति। देवाः प्राणेन जीवन्ति, मनुष्याः पशवः च। प्राणः हि भूतानां आयुः; तस्मात् सर्वायुषम्। यः प्राणं ब्रह्म उपास्ते, सः पूर्णं जीवनं प्राप्नोति। प्राणमयस्य शरीरम् पूर्ववत्। प्राणमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा मनोमयः। तेन अयम् आपूर्यते। सः मानवाकृतिः। तस्य यजुः शिरः, ऋग् दक्षिणः पक्षः, साम वामः पक्षः, उपदेशः आत्मा, अथर्वाङ्गिरसः अधिष्ठानं पुच्छम्। अत्रापि श्लोकः अस्ति। यतो वाचः निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन। मनोमयस्य शरीरम् पूर्ववत्। मनोमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा विज्ञानमयः। तेन अयम् आपूर्यते। सः मानवाकृतिः। तस्य श्रद्धा शिरः, ऋतं दक्षिणः पक्षः, सत्यं वामः पक्षः, योगः आत्मा, महत् अधिष्ठानं पुच्छम्। अत्रापि श्लोकः अस्ति। विज्ञानं यज्ञेन करोति, कर्माणि च करोति। सर्वे देवाः विज्ञानं ब्रह्म उपासते। यः विज्ञानं ब्रह्म वेत्ति, सः सर्वान् कामान् प्राप्नोति। विज्ञानमयस्य शरीरम् पूर्ववत्। विज्ञानमयात् अन्यः अन्तरः आत्मा आनन्दमयः। तेन अयम् आपूर्यते। सः मानवाकृतिः। तस्य प्रियं शिरः, मोदः दक्षिणः पक्षः, प्रमोदः वामः पक्षः, आनन्दः आत्मा, ब्रह्म अधिष्ठानं पुच्छम्। अत्रापि श्लोकः अस्ति। यः ब्रह्म वेत्ति अस्ति, सः एव अस्ति। यः ब्रह्म वेत्ति नास्ति, सः इव नास्ति। विज्ञानमयस्य शरीरम् पूर्ववत्। अधुना, अन्वेषणम्—अविद्वान् इह प्रयाणं कृत्वा अमुं लोकं गच्छति वा, विद्वान् गच्छति वा? सः इच्छत्—'बहु स्याम्, प्रजायेय' इति। सः तपः अयच्छत्। तपः कृत्वा, इदं सर्वं सृष्ट्वा, तदनुप्रविश्य, सः साकारः च निराकारः च, सव्यक्तः च अव्यक्तः च, सविनिर्दिष्टः च अनिर्दिष्टः च, विज्ञानं च अविद्या च, सत्यम् च अनृतं च अभवत्। सत्यमेव इदं सर्वम्; यदिदं किञ्चित्, तद् सत्यम्। अत्रापि श्लोकः अस्ति। आदौ इदं असत् आसीत्। तस्मात् सत् अजायत। सः आत्मनः आत्मानं अकुरुत; तस्मात् सुषमं इति उच्यते। यः हि सुषमं, सः रसं। रसं हि लब्ध्वा आनन्दी भवति। कः हि अन्यथा प्राण्यात्, कः हि जीवेत्, यदि न स्याद् एष आकाश आनन्दः? सः एव आनन्ददः। यदा ह्येवैष एष आकाश आत्मा, अशरीरः, अनिर्दिष्टः, अनिलयनः, तत्र प्रतिष्ठां लभते, तदा न बिभेति। यदा तु द्वैतमिव पश्यति, तदा भयम् भवति। द्वितीयाद्वै भयम् भवति। अत्रापि श्लोकः अस्ति। वायुः वाती, भीषास्मात् सूर्यः तपति। भीषा स्मात् अग्निः, इन्द्रः, मृत्युः पञ्चमः। एष आनन्दानुशासनम्। यदि कश्चित् युवान्, वेद, बलवान्, सर्वस्य पृथिव्याः ईशः, सः मानवस्य आनन्दः। तस्य शतगुणं मानवगन्धर्वाणां, तस्य शतगुणं देवगन्धर्वाणां, तस्य शतगुणं पितॄणां, तस्य शतगुणं अजाजननां देवतानां, तस्य शतगुणं कर्मदेवानां, तस्य शतगुणं देवानां, तस्य शतगुणं इन्द्रस्य, तस्य शतगुणं बृहस्पतेः, तस्य शतगुणं प्रजापतेः, तस्य शतगुणं ब्रह्मणः आनन्दः। यः सः पुरुषे, यः सः आदित्ये, स एकः। एषः एवं विद्वान्, इह प्रयाणं कृत्वा, अन्नमयम् आत्मानं प्राप्नोति, प्राणमयम् आत्मानं प्राप्नोति, मनोमयम् आत्मानं प्राप्नोति, विज्ञानमयम् आत्मानं प्राप्नोति, आनन्दमयम् आत्मानं प्राप्नोति। अत्रापि श्लोकः अस्ति। यतो वाचः निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन। तस्मिन्सति न शोको भवति—'किमहं साधु न अकरवम्, किमहं पापमकरवम्' इति। एषः एवं विद्वान् आत्मन्यात्मानं संपूजयति; सः उभयं संपूजयति। एषः एव उपदेशः। ब्रुगुः वरुणपुत्रः, पितरं वरुणं उपगम्य, 'ब्रह्म मे व्याख्याहि' इति उवाच। तस्मै वरुणः—'अन्नम्, प्राणः, चक्षुः, श्रोत्रम्, मनः, वाक्' इति उक्तवान्। 'यतः इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्र प्रयान्ति, तद् ब्रह्म' इति। सः तपः अयच्छत्। तपः कृत्वा— सः अवगच्छत्—'अन्नं ब्रह्म'। अन्नात् एव भूतानि जायन्ते, अन्नेन जीवन्ति, अन्नं प्रविशन्ति। तद्विज्ञाय, पुनः पितरं उपगम्य, 'ब्रह्म मे व्याख्याहि' इति उवाच। सः उवाच—'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व; तपो ब्रह्म' इति। सः तपः अयच्छत्; तपः कृत्वा— सः अवगच्छत्—'प्राणो ब्रह्म'। प्राणात् एव भूतानि जायन्ते, प्राणेन जीवन्ति, प्राणं प्रविशन्ति। तद्विज्ञाय, पुनः पितरं उपगम्य, 'ब्रह्म मे व्याख्याहि' इति उवाच। सः उवाच—'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व; तपो ब्रह्म' इति। सः तपः अयच्छत्; तपः कृत्वा— सः अवगच्छत्—'मनः ब्रह्म'। मनसः एव भूतानि जायन्ते, मनसा जीवन्ति, मनः प्रविशन्ति। तद्विज्ञाय, पुनः पितरं उपगम्य, 'ब्रह्म मे व्याख्याहि' इति उवाच।