અન્યસ્ ત્વાં ચેતયતિ ચેત્ તત્ ત્વય્ય્ અસતિ કો ઽપરઃ । કમ્ ઇમં ચેતયેત્ તસ્માદ્ અનવસ્થા ન વાસ્તવી
જો બીજું કોઈ તને જાગૃત કરે છે, તો તારા અભાવે બીજું કોણ એ રીતે જાગૃત કરી શકે? આ જાગૃતિ કોને કરાવશે? એટલે અસ્થીરતા સાચી નથી.
શુભાશુભાભ્યાં માર્ગાભ્યાં વહન્તી વાસનાસરિત્ । પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યોજનીયા શુભે પથિ
સંસ્કારોની નદી સારા અને ખરાબ રસ્તાઓ પર વહે છે; માનવ પ્રયત્ન અને મહેનતથી તેને સારા માર્ગ પર વાળવી જોઈએ.
અશુભેષુ સમાવિષ્ટં શુભેષ્વ્ એવાવતારયેત્ । સ્વમનઃ પુરુષાર્થેન બલેન બલિનાં વર
જ્યારે મન ખરાબમાં ફસાઈ જાય, ત્યારે તેને પુરુષાર્થ અને શક્તિથી સારા તરફ લાવવું જોઈએ, હે બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ.
અશુભાચ્ ચલિતં યાતિ શુભં તસ્માદ્ અપીતરત્ । જન્તોશ્ ચિત્તં તુ પશુવત્ તસ્માત્ તત્ પાલયેત્ સદા
જ્યારે મન ખરાબમાંથી દૂર થાય છે, ત્યારે તે સારા તરફ જાય છે; અને જો એવું ન થાય તો બીજું જ થાય છે. જીવનું મન પશુની જેમ છે, એટલે તેને હંમેશા સંભાળવું જોઈએ.
સમતાસાન્ત્વનેનાશુ ન દ્રાગિતિ શનૈશ્ શનૈઃ । પૌરુષેણ પ્રયત્નેન પાલયેચ્ ચિત્તબાલકમ્
સમતા અને શાંતિથી મનને ધીમે ધીમે, એકદમ નહીં પણ ધીરજથી, માનવીય પ્રયત્ન અને મહેનતથી સંભાળવું જોઈએ, જેમ બાળકને સંભાળીએ તેમ.
વાસનૌઘસ્ ત્વયા પૂર્વમ્ અભ્યાસેન ઘનીકૃતઃ । શુભો વાપ્ય્ અશુભો રામ શુભમ્ અદ્ય ઘનીકુરુ
હે રામ, તું અગાઉ જે સંસ્કારોને અભ્યાસથી મજબૂત કર્યા છે, તે સારા હોય કે ખરાબ, હવે સારા સંસ્કારોને જ વધારે મજબૂત કર.
પ્રાગભ્યાસવશાદ્ યાતા યદા તે વાસનોદયમ્ । તદાભ્યાસસ્ય સાફલ્યં વિદ્ધિ ત્વમ્ અરિમર્દન
હે દુશ્મનોને હરાવનાર, જ્યારે તારા અગાઉના અભ્યાસના પ્રભાવથી સંસ્કારો ઉદ્ભવે છે, ત્યારે સમજજે કે તારો અભ્યાસ સફળ થયો છે.
ઇદાનીમ્ અપિ તે યાતિ ઘનતાં વાસનાનઘ । અભ્યાસવશતસ્ તસ્માચ્ છુભાભ્યાસમ્ ઉપાહર
હે નિર્દોષ, હવે પણ તારા સંસ્કારો મજબૂત બનતા જાય છે; એટલે અભ્યાસની શક્તિથી સારા સંસ્કારોનો અભ્યાસ કર.
પૂર્વં ચેદ્ ઘનતાં યાતા નાભ્યાસાત્ તવ વાસના । વર્ધિષ્યતે તુ નેદાનીમ્ અપિ તાત સુખી ભવ
જો પહેલા તારી વૃત્તિઓ અભ્યાસના અભાવે મજબૂત બની ગઈ હોત, તો એ હવે પણ વધતી જ રહેત. પણ હાલ તો એવું નથી, પ્રિય, તું ખુશ રહેજે.
સન્દિગ્ધાયામ્ અપિ ભૃશં શુભમ્ એવ સમાહર । અસ્યાં તુ વાસનાવૃદ્ધૌ શુભાદ્ દોષો ન કશ્ચન
શંકા હોય ત્યારે પણ હંમેશા સારા કાર્યો જ કર. સારા સંસ્કારો વધે તેમાં કોઈ ખોટ નથી.
યદ્ યદ્ અભ્યસ્યતે લોકે તન્મયેનૈવ ભૂયતે । ઇત્ય્ આકુમારં પ્રાજ્ઞેષુ દૃષ્ટં સન્દેહવર્જિતમ્
આ દુનિયામાં જેનું જેનું સતત અભ્યાસ થાય છે, મનુષ્ય એ જ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; આ વાત જ્ઞાની લોકોમાં બાળપણથી સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.
શુભવાસનયા યુક્તસ્ તદ્ અત્ર ભવ ભૂતયે । પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય વિજિત્યેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્
તારા કલ્યાણ માટે સારા સંસ્કારો સાથે જોડાઈ, શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થ કરીને અને પાંચે ઇન્દ્રિયોને જીતીને અહીં જીવન જીવી.
અવ્યુત્પન્નમના યાવદ્ ભવાન્ અજ્ઞાતતત્પદઃ । ગુરુશાસ્ત્રપ્રમાણૈસ્ તુ નિર્ણીતં તાવદ્ આચર
જ્યાં સુધી તમારું મન યોગ્ય રીતે તાલીમ પામેલું નથી અને તમે એ પરમ અવસ્થાનો અનુભવ કર્યો નથી, ત્યાં સુધી ગુરુ અને શાસ્ત્રો જે નક્કી કરે છે, એ પ્રમાણે વર્તન કરો.
તતઃ કષાયપાકેન નૂનં વિજ્ઞાતવસ્તુના । શુભો ઽપ્ય્ અસૌ ત્વયા ત્યાજ્યો ભાવનૌઘો નિરાધિના
પછી, જ્યારે મનની અશુદ્ધિઓ દહાઈ જાય અને સત્યનો અનુભવ થાય, ત્યારે તું બંધનથી મુક્ત રહીને, સારા સંસ્કારોનો પણ ત્યાગ કર.
યદ્ અતિસુભગમ્ આર્યસેવિતં તચ્ છુભમ્ અનુસૃત્ય મનોજ્ઞભાવબુદ્ધ્યા । અધિગમય પદં સદા વિશોકં તદ્ અનુ તદ્ અપ્ય્ અવમુચ્ય સાધુ તિષ્ઠ
જે ઉત્તમ છે અને મહાન લોકો જેનું પાલન કરે છે, એ સારા માર્ગે આનંદપૂર્વક ચાલ, હંમેશા દુઃખરહિત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કર; અને પછી એ અવસ્થાનો પણ ત્યાગ કરીને સ્થિર રહી જા.
અતઃ પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય શ્રેયસે નિત્યબાન્ધવમ્ । એકાગ્રં કુરુ ચિત્તં ત્વં શૃણુ ચેદં વચો મમ
આથી, શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ માટે તારા શાશ્વત સાથી એવા પુરુષાર્થનો આધાર લઈ, મનને એકાગ્ર કર અને હવે મારા આ વચનો ધ્યાનથી સાંભળ.
અવાન્તરાભિપાતીનિ સ્વારૂઢાનિ મનોરથમ્ । પૌરુષેણેન્દ્રિયાણ્ય્ આશુ સંયમ્ય સમતાં નય
અંતરના ઉદ્દિપન અને મનમાં ઊંડે વસેલા ઇચ્છાઓથી જે ઇન્દ્રિયો આકરાઈ ગઈ છે, તેને પોતાના દૃઢ સંકલ્પથી ઝડપથી સંયમમાં રાખ અને સમતામાં સ્થાપિત કર.
ઇહામુત્ર ચ સિદ્ધ્યર્થં પુરુષાર્થફલપ્રદામ્ । મોક્ષોપાયમયીં વક્ષ્યે સંહિતાં સારસમ્મિતામ્
આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં સિદ્ધિ માટે, મનુષ્યજીવનના ફળ આપતી અને મોક્ષ મેળવવાનો ઉપાય બને એવી, સારથી ભરપૂર સંહિતા હું તને સમજાવીશ.
અપુનર્ગ્રહણાયાન્તસ્ ત્યક્ત્વા સંસારવાસનામ્ । સમ્પૂર્ણૌ શમસન્તોષાવ્ આદાયોદારયા ધિયા
પુનઃ જન્મ અને સંસારની ઈચ્છા પૂરી રીતે છોડી દે, અને ઉદાર બુદ્ધિથી સંપૂર્ણ શાંતિ અને સંતોષને સ્વીકારી લે.
સપૂર્વાપરવાક્યાર્થવિચારવિષયાદૃતમ્ । મનસ્ સમરસં કૃત્વા સાનુસન્ધાનમ્ આત્મનિ
પહેલાં અને પછીના ઉપદેશોના અર્થ પર ધ્યાનપૂર્વક વિચાર કરીને, મનને સંપૂર્ણ સમતામાં રાખ અને આત્મામાં સતત ચિંતન કર.
સુખદુઃખક્ષયકરં મહાનન્દૈકસાધનમ્ । મોક્ષોપાયમ્ ઇતો રામ વક્ષ્યમાણં ઇમં શૃણુ
હે રામ, જે માર્ગ સુખ-દુઃખનો અંત લાવે છે, સર્વોત્તમ આનંદ મેળવવાનો એકમાત્ર ઉપાય છે અને મુક્તિ મેળવવાનો સારો રસ્તો છે, એ હવે હું સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
ઇમાં મોક્ષકથાં શ્રુત્વા સહ સર્વૈર્ વિવેકિભિઃ । પદં યાસ્યસિ નિર્દુઃખં નાશો યત્ર ન વિદ્યતે
આ મુક્તિના ઉપદેશને, બધા સમજદાર લોકો સાથે સાંભળ્યા પછી, તું એ અવસ્થાને પામશે જ્યાં કોઈ દુઃખ નથી અને ક્યારેય અંત આવતો નથી.
ઇદમ્ ઉક્તં પુરાકલ્પે બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના । સર્વદુઃખક્ષયકરં પરમાશ્વાસનં ધિયઃ
આ ઉપદેશ પ્રાચીન સમયમાં સર્વશક્તિમાન બ્રહ્માએ આપ્યો હતો, જે બધા દુઃખોનો અંત લાવે છે અને મનને સર્વોચ્ચ શાંતિ આપે છે.
કેનોક્તં કારણેનેદં બ્રહ્મન્ પૂર્વં સ્વયમ્ભુવા । કથં ચ ભવતા પ્રાપ્તમ્ એતત્ કથય મે પ્રભો
હે મહાત્મા, આ ઉપદેશ સૌપ્રથમ કોણે, શા માટે અને કેવી રીતે આપ્યો હતો? અને એ ઉપદેશ તમને કેવી રીતે મળ્યો, એ પણ કૃપા કરીને મને કહો.
અસ્ત્ય્ અનન્તવિલાસાત્મા સર્વગસ્ સર્વસંશ્રયઃ । ચિદાકાશો ઽવિનાશાત્મા પ્રદીપસ્ સર્વવસ્તુષુ
અનંત લીલાઓથી ભરેલો, સર્વત્ર વ્યાપેલો અને બધાનું આધારરૂપ એવો ચૈતન્ય આકાશ છે, જે અવિનાશી છે અને બધામાં દીપકની જેમ પ્રકાશે છે.
સ્પન્દાસ્પન્દસમાકારાત્ તતો વિષ્ણુર્ અજાયત । સ્પન્દમાનરસાપૂરાત્ તરઙ્ગસ્ સાગરાદ્ ઇવ
તે ચૈતન્યના હલનચલન અને સ્થિરતામાંથી, જેમ સાગરમાંથી તરંગ ઊભો થાય છે તેમ, વિષ્ણુ જન્મ્યા.
સુમેરુકર્ણિકાત્ તસ્ય દિગ્દલાદ્ ધૃદયામ્બુજાત્ । તારકાકેસરવતઃ પરમેષ્ઠી વ્યજાયત
સુમેરુ પર્વતના મધ્યમાં આવેલા કમળના હૃદયમાંથી, તેની દિશાઓ જેવી પાંખડીઓમાંથી અને તારાની જેમ તેજસ્વી કેસરવાળા કમળમાંથી પરમેશ્વર જન્મ્યા.
વેદવેદાર્થદેવેશમુનિમણ્ડલમાલિતમ્ । સો ઽસૃજત્ સકલં સર્ગં વિકલ્પૌઘં યથા મનઃ
વેદ અને તેના અર્થના સ્વામી, તથા ઋષિમંડળથી ઘેરાયેલા પરમેશ્વરે મનની કલ્પના જેવી અનેક ભિન્નતાઓથી ભરેલું આખું સર્જન રચ્યું.
જમ્બુદ્વીપસ્ય કોણે ઽસ્મિન્ વર્ષે ભારતનામનિ । સ સસર્જ જનં પુત્રૈર્ આધિવ્યાધિપરિપ્લુતમ્
જંબુદ્વીપના એક ખૂણે આવેલા ભારત નામના દેશમાં, તેણે દુઃખ, રોગ અને પીડાથી પીડાતા લોકો અને તેમના સંતાનોને ઉત્પન્ન કર્યા.
ભાવાભાવવિષણ્ણાર્થમ્ ઉત્પાતધ્વંસતત્પરમ્ । સર્ગે ઽસ્મિન્ ભૂતજાતીનામ્ આપ્યાયનકરં પરમ્
આ સૃષ્ટિમાં, જે લોકો જન્મ અને મરણથી કંટાળેલા છે અને વિનાશ તરફ વળેલા છે, તેમના માટે જીવજાતિનું પોષણ થાય એવો શ્રેષ્ઠ ઉપાય પણ તેણે કર્યો.