યોગવાસિષ્ઠઃ

મમ પુણ્યાશ્રમાત્ તસ્માત્ ક્ષણાદ્ અન્તર્ધિમ્ આગતઃ । મુહૂર્તાદ્ ઉદ્યતઃ પ્રોચ્ચૈસ્ તરઙ્ગ ઇવ વારિણઃ

મારા પવિત્ર આશ્રમમાંથી તે ક્ષણમાં જ અદૃશ્ય થઇ ગયો; એક પળમાં જ પાણીમાંથી ઊભેલા તરંગની જેમ ઊંચે ઉડી ગયો.

તસ્મિન્ પ્રયાતે ભગવત્ય્ અહં વિસ્મયમ્ આગતઃ । પુનસ્ તત્ર ભરદ્વાજમ્ અપૃચ્છં સ્વચ્છયા ધિયા

તે મહાનુભાવ વિદાય થયા ત્યારે હું આશ્ચર્યમાં પડી ગયો હતો. પછી હું ફરીથી શાંત મનથી ત્યાં ભરદ્વાજને પૂછ્યું.

કિમ્ એતદ્ બ્રહ્મણા પ્રોક્તમ્ ભરદ્વાજ વદાશુ મે । ઇત્ય્ ઉક્તેન પુનઃ પ્રોક્તમ્ ભરદ્વાજેન મે ઽનઘ

ભરદ્વાજ, કૃપા કરીને મને જલદી કહો કે બ્રહ્માએ શું કહ્યું હતું. મેં આવું પૂછતાં ભરદ્વાજે ફરીથી મને જવાબ આપ્યો, હે નિર્દોષ.

એતદ્ ઉક્તમ્ ભગવતા યથા રામાયણં કુરુ । સર્વલોકહિતાયાશુ સંસારાર્ણવપોતકમ્

ભગવાને એવું કહ્યું હતું: 'રામાયણને એ રીતે રચો કે તે બધા જીવોના કલ્યાણ માટે સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારનાર વહાણ બની જાય.'

મહ્યં ચ ભગવન્ બ્રૂહિ કથં સંસારસઙ્કટે । રામો વ્યવહૃતો ઽપ્ય્ અસ્મિન્ ભરતશ્ ચ મહામનાઃ

હે મહાનુભાવ, મને પણ કહો કે રામ અને મહાન મનવાળા ભરત, સંસારના આ મુશ્કેલ સમયમાં, દુનિયાના કામકાજમાં જોડાયેલા હોવા છતાં કેવી રીતે વર્ત્યા?

શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણશ્ ચાપિ સીતા ચાપિ યશસ્વિની । રામાનુયાયિનસ્ તે વા મન્ત્રિપુત્રા મહાધિયઃ

શત્રુઘ્ન, લક્ષ્મણ અને પ્રસિદ્ધ સીતાજી તથા રામજીના અનુયાયી એવા મહાન બુદ્ધિ ધરાવતા મંત્રીપુત્રો – એ બધા કેવી રીતે હતા,

નિર્દુઃખતાં કથં તે તુ પ્રાપ્તાસ્ તદ્ બ્રૂહિ મે સ્ફુટમ્ । તથૈવાહં તરિષ્યામિ તતો જનતયા સહ

એ બધા દુઃખથી મુક્ત કેવી રીતે થયા? મને સ્પષ્ટ રીતે કહો, જેથી હું પણ એ રીતે જનતા સાથે દુઃખના પાર જઈ શકું.

ભરદ્વાજેન રાજેન્દ્ર યદેત્ય્ ઉક્તો ઽસ્મિ સાદરમ્ । તદા કર્તું વિભોર્ આજ્ઞામ્ અહં વક્તું પ્રવૃત્તવાન્

ભરદ્વાજે રાજા, જ્યારે આ રીતે આદરપૂર્વક કહ્યું, ત્યારે મેં ભગવાનની આજ્ઞા અનુસાર કહવાનું શરૂ કર્યું.

શૃણુ વત્સ ભરદ્વાજ યથાપૃષ્ટં વદામિ તે । શ્રુતેન યેન સમ્મોહમ્ અલં દૂરીકરિષ્યસિ

હે વત્સ ભરદ્વાજ, જેમ પૂછ્યું છે તેમ હું તને કહું છું; આ સાંભળવાથી તું આખો મોહિતપણો દૂર કરી શકીશ.

તથા વ્યવહર પ્રાજ્ઞ યથા વ્યવહૃતસ્ સુખી । સર્વાસંસક્તયા બુદ્ધ્યા રામો રાજીવલોચનઃ

તેથી, સમજદારીપૂર્વક વર્તો, જેમ કમળની આંખો ધરાવતાં રામચંદ્રજી સર્વ વસ્તુઓથી મનને અળગું રાખીને સુખી રહ્યા હતા.

લક્ષ્મણો ભરતશ્ ચૈવ શત્રુઘ્નશ્ ચ મહામનાઃ । કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ સીતા દશરથસ્ તથા

એ જ રીતે લક્ષ્મણ, ભરત, મહાન મનવાળા શત્રુઘ્ન, કૌસલ્યા, સુમિત્રા, સીતાજી અને દશરથજી પણ હતા.

કૃતાસ્થશ્ ચાવિરોધશ્ ચ બોધપારમ્ ઉપાગતઃ । વસિષ્ઠો વામદેવશ્ ચ મન્ત્રિણો ઽષ્ટૌ તથેતરે

સ્થિરતા અને વિરુદ્ધતા વિનાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, સર્વોચ્ચ જ્ઞાન સુધી પહોંચેલા વશિષ્ઠજી, વામદેવજી અને અન્ય આઠ મંત્રીઓ પણ એવા જ હતા.

ઘૃષ્ટિર્ વિકુન્તો ભામશ્ ચ સત્યવર્ધન એવ ચ । વિભીષણસ્ સુષેણશ્ ચ હનુમાન્ ઇન્દ્રજિત્ તથા

ઘૃષ્ટિ, વિકુક્ષિ, ભામ, સત્યવર્ધન, વિભીષણ, સુષેણ, હનુમાન અને ઇન્દ્રજિત પણ એવા જ હતા.

એતે ઽષ્ટાવિંશતિઃ પ્રોક્તાસ્ સમનીરાગચેતસઃ । જીવન્મુક્તા મહાત્માનો યથાપ્રાપ્તાનુવર્તિનઃ

આ અઠ્ઠાવીસ મહાન આત્માઓ, જેમના મનમાં કોઈ લગાવ નથી, જીવતાં મુક્ત ગણાય છે અને જે તેમને જે મળે છે તે પ્રમાણે જીવન વિતાવે છે.

એભિર્ યથા હૃતં દત્તં ગૃહીતમ્ ઉષિતં સ્મૃતમ્ । તથા ચેદ્ વર્તસે પુત્ર મુક્ત એવાસિ સઙ્કટાત્

પુત્ર, જો તું પણ એમની જેમ, કોઈ લાગણી વિના આપે, લે, રહે અને યાદ રાખે, તો તું ખરેખર બધા દુ:ખોથી મુક્ત છે.

અપારસંસારસમુદ્રપાતી લબ્ધ્વા પરાં યુક્તિમ્ ઉદારસત્ત્વઃ । ન શોકમ્ આયાતિ ન દૈન્યમ્ એતિ ગતજ્વરસ્ તિષ્ઠતિ નિત્યતૃપ્તઃ

જે ઉદાર સ્વભાવ ધરાવે છે અને અપરંપાર સંસાર સમુદ્ર પાર કરી સર્વોત્તમ સાધના પ્રાપ્ત કરે છે, તે દુ:ખ કે નિરાશામાં પડતો નથી, કોઈ તકલીફ રહેતી નથી અને હંમેશા સંતોષમાં રહે છે.

જીવન્મુક્તસ્થિતિં બ્રહ્મન્ કૃત્વા રાઘવમ્ આદિતઃ । ક્રમાત્ કથય મે નિત્યં ભવિષ્યામિ સુખી યથા

હે બ્રહ્મન, રાઘવમાં જે રીતે જીવતાં મુક્તિની સ્થિતિ સ્થાપિત થઈ હતી, એ મને ક્રમશઃ સમજાવ, જેથી હું હંમેશા સુખી રહી શકું.

ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અપુનસ્સ્મરણં મન્યે સાધો વિસ્મરણં વરમ્

હે સજ્જન, આ જગતનો ભ્રમ જે ઊભો થયો છે, એ આકાશની જેમ રંગહીન છે. એ ભ્રમને ફરીથી યાદ કરવાને બદલે, તેને પૂરેપૂરું ભૂલી જવું જ વધારે સારું છે એવું હું માનું છું.

દૃશ્યાત્યન્તાભાવબોધં વિના તન્ નાનુભૂયતે । કદાચિત્ કેનચિન્ નામ સ બોધો ઽન્વિષ્યતામ્ અતઃ

દૃશ્ય વસ્તુઓના સંપૂર્ણ અભાવનું જ્ઞાન વિના એ સાચું અનુભવાતું નથી. તેથી, કોઈક સમયે કોઈક એ જ્ઞાન મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે.

સ ચેહ સમ્ભવત્ય્ એવ તદર્થમ્ ઇદમ્ આતતમ્ । શાસ્ત્રમ્ આકર્ણયસિ ચેત્ તત્ત્વં પ્રાપ્નોષિ નાન્યથા

જો એ જ્ઞાન અહીં પ્રાપ્ત થવું શક્ય છે, તો એ માટે જ આ શાસ્ત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. જો તમે એ સાંભળશો તો સત્ય પ્રાપ્ત કરશો, નહિ તો નહિ.

જગદ્ભ્રમો ઽયં દૃશ્યો ઽપિ નાસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અનુભૂયતે । વર્ણો વ્યોમ્ન ઇવાખેદાદ્ વિચારેણામુનાનઘ

આ જગતનો ભ્રમ દેખાતો હોવા છતાં ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી, એવું અનુભવાય છે. હે નિર્દોષ, આ વિચાર દ્વારા એ ભ્રમ આકાશના રંગની જેમ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

દૃશ્યં નાસ્તીતિ બોધેન મનસો દૃશ્યમાર્જનમ્ । સમ્પન્નં ચેત્ તદ્ ઉત્પન્ના પરા નિર્વાણનિર્વૃતિઃ

જ્યારે સમજ થાય છે કે જે દેખાય છે એ વાસ્તવમાં નથી, અને મનનું એમાં લગાવ પૂરેપૂરું દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે પરમ શાંતિ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

અન્યથા શાસ્ત્રગર્તેષુ લુઠતાં ભવતામ્ ઇહ । ભવત્ય્ અકૃત્રિમજ્ઞાના કલ્પૈર્ અપિ ન નિર્વૃતિઃ

નહીંતર, જે લોકો અહીં શાસ્ત્રોના ગાઢ જંગલમાં ભટકતા રહે છે, તેમને સહજ જ્ઞાન કે મુક્તિ હજારો જન્મો સુધી પણ મળતી નથી.

પરિત્યાગો વાસનાયા ઉત્તમો મોક્ષ ઉચ્યતે । બ્રહ્મન્ સ એષ વિમલક્રમો જ્ઞાનપ્રકાશકઃ

વાસનાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ એ સર્વોચ્ચ મુક્તિ કહેવાય છે; હે બ્રાહ્મણ, આ જ શુદ્ધ માર્ગ છે, જે સાચું જ્ઞાન ઉજાગર કરે છે.

ક્ષીણાયાં વાસનાયાં તુ મનો ગલતિ સત્વરમ્ । ક્ષીણાયાં શીતસન્તત્યાં બ્રહ્મન્ હિમકણો યથા

જ્યારે વાસનાઓ સંપૂર્ણપણે ક્ષીણ થઈ જાય છે, ત્યારે મન પણ ઝડપથી ઓગળી જાય છે; જેમ ઠંડીની લહેર બંધ થાય ત્યારે હિમકણ પણ ઓગળી જાય છે, તેમ હે બ્રાહ્મણ.

અયં વાસનયા દેહો ધ્રિયતે ભૂતપઞ્જરઃ । તનુનાન્તર્નિવિષ્ટેન મુક્તૌઘસ્ તન્તુના યથા

આ શરીર પાંચ તત્વોથી બનેલું પાંજર છે, જે સંસ્કારોના બળથી ટકેલું છે. જેમ સૂતના ગાંઠમાં અંદરથી પસાર થતો તાંતણો બધું એકસાથે રાખે છે, એમ જ અંદર રહેલા સંસ્કારો શરીરને જાળવી રાખે છે.

વાસના દ્વિવિધા પ્રોક્તા શુદ્ધા ચ મલિના તથા । મલિના જન્મનો હેતુશ્ શુદ્ધા જન્મવિનાશિની

સંસ્કારો બે પ્રકારના કહેવાયા છે: શુદ્ધ અને અશુદ્ધ. અશુદ્ધ સંસ્કાર જન્મનું કારણ બને છે, જ્યારે શુદ્ધ સંસ્કાર જન્મનો અંત લાવે છે.

અજ્ઞાનસુઘનાકારા ઘનાહઙ્કારશાલિની । પુનર્જન્મકરી પ્રોક્તા મલિના વાસના બુધૈઃ

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે અશુદ્ધ સંસ્કાર અજ્ઞાનથી ઘન અને અહંકારથી ભરપૂર હોય છે; એ જ પુનર્જન્મનું કારણ બને છે.

પુનર્જન્માઙ્કુરત્યક્તા સ્થિતા સમ્ભૃષ્ટબીજવત્ । દેહાન્તં ધ્રિયતે જ્ઞાતજ્ઞેયા શુદ્ધેતિ સોચ્યતે

શુદ્ધ સંસ્કાર, પુનર્જન્મનું બીજ છોડીને, ભુન્ની નાખેલા બીજની જેમ શરીર રહે ત્યાં સુધી રહે છે; જ્ઞાતા અને જાણવાનું બંને જાણી લીધાં હોય એટલે તેને 'શુદ્ધ' કહેવાય છે.