સમુપૈતિ મતિર્ દુઃખં દુઃખં ચ શતશાખતામ્ । દુઃખશાખાસુ જાયન્તે નાનાકર્મફલશ્રિયઃ
મન દુઃખને પામે છે, અને એ દુઃખ અનેક શાખાઓમાં ફાટી નીકળે છે; એ દુઃખની શાખાઓ પર વિવિધ કર્મોના ફળો ઉગે છે.
બદ્ધજાલઘનાકારાઃ કારાર્થમ્ ઇવ રજ્જવઃ । વીરુધઃ પ્રાવૃષીવાશાઃ પ્રતાનગહનસ્થિતાઃ
ઇચ્છાઓ ઘન જાળ જેવી ગૂંથાયેલી દોરીઓ જેવી છે, જાણે બંધન માટે જ બની હોય; વરસાદમાં લતાવૃક્ષો જેમ ગૂંચવાય જાય છે તેમ, એ ઇચ્છાઓ પણ ગાઢ રીતે વણાયેલી રહે છે.
સારતાં મોહમિહિકા કાર્યાકાર્યવિકારિણી । યમુના પ્રાવૃષીવૈતિ તિમિરશ્યામલાચિરમ્
મોહની કૂહળી, જેમાં કોઈ સાર નથી અને જે યોગ્ય-અયોગ્યની સમજને બદલે છે, વરસાદની ઋતુમાં કાળી યમુના જેવી ઝડપથી ઘેરી અંધકારમય બની જાય છે.
કટૂકૃતાન્તઃકરણો નાનાકારવિકારદઃ । સ્વદતે વિગતસ્નેહં જન્મપ્રતિવિષારસઃ
અંતઃકરણ કડવું બની જાય છે અને અનેક પ્રકારના રૂપો અને ફેરફારો પેદા કરે છે; એ જન્મ પછી જન્મના વિષ જેવા સ્વાદને, પ્રેમ વિના, અનુભવે છે.
વ્યાધૂતજર્જરાજીર્ણજનતાપર્ણરાજયઃ । સ્વકર્મપવના વાન્તિ નાનાકનકરેણવઃ
પોતાના કર્મોની પવન જેમ વૃદ્ધ, દુખી અને થાકેલા લોકોના જીવનને ઉડાવી દે છે, તેમ સુવર્ણ રેતીની જેમ બધું વિખેરાઈ જાય છે.
કાલઃ કવલિતાનન્તજગત્પક્વફલો ઽપ્ય્ અયમ્ । ઘસ્મરાપારજઠરઃ કલ્પૈર્ અપિ ન તૃપ્યતિ
સમય, જે અનંત જગતો અને પાકેલા ફળોને ગળી જાય છે, તેનું પેટ તો એટલું વિશાળ અને લોભી છે કે અનંત યુગો સુધી પણ ક્યારેય સંતોષાતું નથી.
મોહમારુતપા મત્તાસ્ ત્વરાવિષવિકારિણઃ । સ્ફુરન્તીહાહયશ્ ચિત્તબિલે બલવદાપદઃ
મોહના પવનથી ઉન્મત્ત અને ઉતાવળના ઝેરથી બદલાઈ ગયેલી, મનની અંદરથી જંગલી ઘોડાઓ જેવી ભારે મુશ્કેલીઓ ઉછળી આવે છે.
ચિન્તાપિશાચ્યોપહતા વિવેકેન્દૂદયં વિના । તમસૈવ નિરાલોકા યાતિ યૌવનયામિની
વિવેકના ચંદ્રના ઉદય વિના, યુવાનીની રાત ચિંતાની પિશાચીથી પીડાઈને અંધકારમાં જ વીતી જાય છે.
જિહ્વા જર્જરતામ્ એતિ પ્રાકૃતાનુનયજ્વરૈઃ । પદ્મકોટરકોણસ્થમ્ અપિ પત્ત્રં હિમૈર્ ઇવ
જિહ્વા જ્યારે કાચા રસાસ્વાદના તાવથી થાકી જાય છે, ત્યારે તે કમળના ફૂલની પાંખડી જેવું થાય છે, જે તેના કોષમાં પડેલી હોય અને ઠંડીથી સુકાઈ જાય છે.
દુઃખજીવમહાષ્ઠીલઃ કષ્ટકણ્ટકસઙ્કટઃ । સહસ્રશાખતાં યાતિ દારિદ્ર્યદૃઢશલ્મલિઃ
દુઃખથી ભરેલી અને કાંટાળું જીવન, ગરીબીમાં મજબૂત રીતે ઊભેલી શાલમળી વૃક્ષ જેવું બને છે, જેમાં હજારો ડાળીઓ ફેલાયેલી હોય છે.
અન્તશ્શૂન્યોન્નતધ્વસ્તચિત્તચૈત્યકૃતાલયઃ । યાચ્ઞાબહુલયામિન્યાં લોભોલૂકો વિવલ્ગતિ
અંદરથી ખાલી અને ઊંચું, વિચલિત મનના મંદિરે બગડેલું, લાલચનો ઘુવડ ભીખની રાતમાં આનંદથી ફરે છે.
પૂર્વં ગૃહીત્વા કર્ણાભ્યાં સ્ફુરન્તમ્ અભિતશ્ ચિરમ્ । જરાજર્જરમાર્જારી યૌવનાખું નિકૃન્તતિ
પ્રથમ તો વૃદ્ધાવસ્થા નામની બિલાડી, યુવાનીના ઉંદરને તેના કાનથી પકડી લાંબા સમય સુધી હલાવતી રહે છે અને પછી તેને કાપી નાખે છે.
નિસ્સારા ક્રમશઃ ક્રાન્તધરાધરસમુન્નતિઃ । દિણ્ડીરપિણ્ડિકેવેયં સૃષ્ટિર્ આયાતિ પુષ્ટતામ્
આ સર્જન ધીરે ધીરે, જેમ માટીની ગાંઠ ફૂલતી અને સુકાય છે તેમ, ખાલી અને અસાર છે છતાં પણ ફૂલેલી દેખાય છે.
આભાસપુષ્પધવલા જગત્પલ્લવશાલિની । સત્તાલતા વિકસિતા ધર્માર્થફલધારિણી
અસ્તિત્વની વેલ ફૂલી છે, જેમાં દેખાવના સફેદ ફૂલ અને જગતના કોયડા છે, અને તે ધર્મ અને સમૃદ્ધિના ફળો ધરાવે છે.
સુરાચલમહાસ્થૂણં ચન્દ્રસૂર્યગવાક્ષકમ્ । ગગનાચ્છાદનં ચારુ ધ્રિયતે ત્રિજગદ્ગૃહમ્
ત્રણે લોકનું ઘર, દેવપર્વતોના મોટા થાંભલા પર ટકેલું છે, જેમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર બારી છે અને આકાશ સુંદર છત છે.
સંસારસરસિ સ્ફારે ચરન્તિ પ્રાણષટ્પદાઃ । શરીરપુષ્કરેષ્વ્ અન્તશ્ ચિદ્રૂપરસપાયિનઃ
વિશ્વરૂપે વિશાળ સરોવર છે, જેમાં પ્રાણોની છ જાતની મધમાખીઓ શરીરરૂપ કમળોમાં ચેતનાનો અમૃત પી રહી છે.
નભોમાર્ગમહાનીલકુટ્ટિમે કાન્તિશાલિની । ભુવનાવવરસ્યાન્તસ્ સ્ફુરત્ય્ આદિત્યદીપિકા
નીચલા લોકોમાં, આકાશના વિશાળ નીલમણિ જેવા ચકચકતા ફલોર પર, સૂર્યની તેજસ્વી દીવો ઝગમગ કરે છે.
આશાતન્તુનિબદ્ધાઙ્ગી જનતાજીર્ણપક્ષિણી । સ્વવાસનાશલાકાન્તે નિબદ્ધેન્દ્રિયપઞ્જરે
માનવજાતનો વૃદ્ધ પક્ષી, આશાની ડોરથી બંધાયેલો, પોતાની ઇચ્છાની ખોખલી અંદર ઇન્દ્રિયોના પાંજરમાં કેદ છે.
અનારતપતજ્જાતભૂતપર્ણપરમ્પરા । સ્પન્દતે ઽજગરામૃષ્ટા સંસૃતિવ્રતતિશ્ ચિરમ્
સૂર્યની સતત તાપથી સુકાતા પાંદડાની જેમ, જીવોની પરંપરા લાંબા સમય સુધી કંપે છે, વિઘ્નરૂપ સાપ તેને અસ્પર્શિત રહે છે.
પૃષ્ઠે કતિપયં કાલમ્ અદૃષ્ટાઃ કાલજાલિના । અધઃકૃતોગ્રનરકપઙ્કાશ્ શઙ્કોજ્ઝિતાઃ ક્ષણમ્
સમયના જાળના પીઠ પર થોડા સમય માટે થોડાં જણા અજાણ્યા રહે છે, પણ પછી જ ઘોર નરકના કાદવમાં ફેંકાઈને પળમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
ભુક્તેન્દુખણ્ડકબિસા નીલનીરદશેવલે । સ્વર્ગમાર્ગસરસ્ય્ અન્તસ્ સ્ફુરન્તિ સુરસારસાઃ
દેવમાર્ગની સરોવર વચ્ચે, ચાંદનીના ટુકડા, નીલા વાદળ જેવા શેવાળ અને કમળના દાંડા વચ્ચે અમૃત જેવો રસ ઝળહળે છે.
નાનાફલાવલિમતી વાસનાજલમાલિતા । સ્પન્દામોદમયી સ્ફીતા ક્રિયાવિકસિતાબ્જિની
વિવિધ ફળોથી ભરપૂર, ઇચ્છાની જાળથી શોભાયમાન, આનંદથી છલકાયેલી અને ક્રિયાના ફૂલી ઊઠેલા કમળ જેવી છે.
વરાકી સૃષ્ટિશફરી સ્ફુરન્તી ભવપલ્વલે । કૃતાન્તવૃદ્ધગૃધ્રેણ શઠેન વિનિગીર્યતે
આ સર્જનરूपी દુર્ભાગ્યશાળી માછલી, જીવનના તળાવમાં તડપતી, મૃત્યુના વૃદ્ધ અને ચાલાક ગૃધ્ર દ્વારા ગળી લેવામાં આવે છે.
તરઙ્ગફેનમાલેવ સૈવાન્યેવ ચ ભઙ્ગુરા । શ્વશ્ શ્વો ઽપરેન્દુલેખેવ સમુદેતિ વિચિત્રતા
લહેરો અને ફીણ જેમ નાશવંત છે, તેમ જ વિવિધતા પણ છે; રોજે રોજ, નવા અર્ધચંદ્ર જેવું, કંઈક નવું અજબ દેખાય છે.
ભૂરિભૂતશરાવાણિ ક્ષણભઙ્ગીનિ કુર્વતા । ઇદં કાલકુલાલેન ચક્રં વિપરિવર્ત્યતે
અનંત જીવના ટુકડાઓ જે પળપળે તૂટી જાય છે, એ બધાને સમયના કુંભારે સતત ફેરવીને આ જીવનરથને ફેરવે છે.
અસઙ્ખ્યાતાન્ય્ અનલ્પાનિ સઞ્જાતાન્ય્ અચલે પદે । જગજ્જઙ્ગલજાલાનિ દગ્ધાનિ યુગવહ્નિના
અડગ સ્થાને અસંખ્ય અને વિશાળ જગતના જાળાં ઊભા થયા છે અને યુગના અગ્નિથી બળી ગયા છે.
ભાવાભાવૈર્ અપર્યન્તૈસ્ સુખદુઃખદશાશતૈઃ । વૈપરીત્યં પ્રયાતીયમ્ અજસ્રં જાગતી સ્થિતિઃ
અનંત ઉદ્ભવ અને લય, સુખ-દુઃખની અનેક સ્થિતિઓમાં, જગતની સ્થિતિ સતત બદલાતી રહે છે.
ક્ષુબ્ધૈર્ યુગપરાવર્તૈર્ વાસનાશૃઙ્ખલોમ્ભિતા । મોહાશનિનિપાતૈશ્ ચ ન રુગ્ણા ધ્રુવધીરતા
યુગોના ઉથલપાથલથી, ઈચ્છાની સાંકળે બંધાઈને અને મોહના વીજળીના પ્રહારો છતાં, સ્થિરતા ક્યારેય દુર્બળ થતી નથી.
શતશો વિદ્રુતારીન્દ્રૈર્ દનુપુત્રૈર્ અભિદ્રુતામ્ । ભગભગ્નત્રપામ્ ઐન્દ્રીં તનું વહતિ વાસના
વાસના, જેનું લજ્જા ભંગાઈ ગઈ છે, અનેક ઇન્દ્રો અને દાનવોના પુત્રો દ્વારા પીછો કરવામાં આવે છે, તે ઇન્દ્રાણીનું રૂપ ધારણ કરે છે.
વિશત્ય્ અવિરતં ધૂતસર્ગપાંસુપરમ્પરા । નિત્યં નિયતિવાત્યેયં કાલવ્યાલગલાન્તરમ્
નિયતિની આ પવન, સૃષ્ટિના ઉઠેલા ધૂળના અનંત પ્રવાહમાં સતત પ્રવેશી, હંમેશા કાળના સાપના ગળામાંથી પસાર થાય છે.