કાર્યમ્ અણ્વ્ અપિ કાલે તુ કૃતમ્ એત્ય્ ઉપકારતામ્ । મહદ્ અપ્ય્ ઉપકારેણ રિક્તતામ્ એત્ય્ અકાલતઃ
યોગ્ય સમયે કરેલું નાનકડું કામ પણ ઘણું ફળ આપે છે, પણ અયોગ્ય સમયે કરેલું મોટું કામ પણ વ્યર્થ જાય છે.
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા ધર્માત્મા ધર્માર્થસહિતં વચઃ । વિરરામ મહાતેજા વિશ્વામિત્રો મુનીશ્વરઃ
આ રીતે ધર્મથી ભરપૂર અને અર્થસભર વચન કહીને તેજસ્વી મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર શાંત થઈ ગયા.
શ્રુત્વા વચો મુનિવરસ્ય મહાપ્રભાવસ્ તૂષ્ણીમ્ અતિષ્ઠદ્ ઉપપન્નમ્ ઇદં સ વક્તુમ્ । નો યુક્તિયુક્તકથનેન વિનૈતિ તોષં ધીમાન્ અપૂરિતમનોઽભિમતશ્ ચ લોકઃ
મહાન ઋષિના શબ્દો સાંભળી શક્તિશાળી પુરુષ શાંતિથી ઊભો રહ્યો, કારણ કે એ સમયે એમ જ કરવું યોગ્ય હતું; કારણ કે સમજાવટથી પણ, જેનું મન અપૂર્ણ ઇચ્છાઓથી ભરેલું હોય તે વિદ્વાન કે જગત, સંતોષ પામતું નથી.
તચ્ છ્રુત્વા રાજશાર્દૂલો વિશ્વામિત્રસ્ય ભાષિતમ્ । મુહૂર્તમ્ આસીન્ નિશ્ચેષ્ટસ્ સદૈન્યં ચેદમ્ અબ્રવીત્
વિશ્વામિત્રના વચનો સાંભળી રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા થોડો સમય નિષ્ક્રિય અને દુઃખી થઈ બેઠા રહ્યા, પછી એમણે આ રીતે કહ્યું.
ઊનષોડશવર્ષો ઽયં રામો રાજીવલોચનઃ । ન યુદ્ધયોગ્યતામ્ અસ્ય પશ્યામિ સહ રાક્ષસૈઃ
આ કમળ જેવી આંખો ધરાવતો રામ તો હજી પંદર વર્ષનો પણ થયો નથી; મને એ રાક્ષસો સામે યુદ્ધ કરવા યોગ્ય લાગેતો નથી.
ઇયમ્ અક્ષૌહિણી પૂર્ણા યસ્યાઃ પતિર્ અહં પ્રભો । તયા પરિવૃતો યુદ્ધં દાસ્યામિ પિશિતાશિનામ્
મારે પાસે આખી અક્ષૌહિણી સેના છે, પ્રભુ, અને હું એનો સ્વામી છું; એના સહારે હું એ માંસખોરો સામે યુદ્ધ કરવા તૈયાર છું.
ઇમે હિ શૂરા વિક્રાન્તા ભૃત્યા અસ્ત્રવિશારદાઃ । અહં ચૈષાં ધનુષ્પાણિર્ ગોપ્તા સમરમૂર્ધનિ
આ બધા વીર અને બહાદુર સેવકો છે, શસ્ત્ર ચલાવવામાં પારંગત છે; અને હું પણ ધનુષ્ય ધારણ કરીને યુદ્ધના મથક પર એમનો રક્ષક છું.
એભિસ્ સહ તવારીણાં મહેન્દ્રમહતામ્ અપિ । દદામિ યુદ્ધં મત્તાનાં કરિણામ્ ઇવ કેસરી
આ બધાની સાથે હું તમારા મહાન દુશ્મનો સામે પણ, મહેન્દ્ર જેટલા શક્તિશાળી હોય તેમ છતાં, યુદ્ધ આપી શકું છું; જેમ કે મદમાં આવેલા હાથીઓ વચ્ચે સિંહ લડે છે એમ.
બાલો રામસ્ ત્વ્ અનીકેષુ ન જાનાતિ બલાબલમ્ । અન્તઃપુરાદ્ ઋતે દૃષ્ટા નાનેનાન્યા રણાવનિઃ
યુવાન રામ તો સેના વચ્ચે પોતાનું કે બીજાનું બળ કે નિર્બળતા ઓળખતો નથી; મહેલની અંદરની હદ સિવાય તેણે ક્યારેય યુદ્ધનું મેદાન જોયું જ નથી.
ન ચાસ્ત્રૈઃ પરમૈર્ યુક્તો ન ચ યુદ્ધવિશારદઃ । ન ભટભ્રૂકુટીનાં ચ તજ્જ્ઞસ્ સમરમૂર્ધસુ
તેને ઉત્તમ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ આવડતો નથી, ન તો યુદ્ધમાં પારંગત છે; અને યુદ્ધના તીવ્ર સમયે વીર યોદ્ધાઓના ભયાનક ભ્રુકુટિ વિશે પણ તેને જાણ નથી.
કેવલં પુષ્પષણ્ડેષુ નગરોપવનેષુ ચ । ઉદ્યાનવનકુઞ્જેષુ સદૈવ પરિશીલિતઃ
તે તો ફક્ત ફૂલોના બગીચા, શહેરના ઉપવન અને ઉદ્યાનના ઝાડીઓમાં જ રહેવાનો આદતી છે.
વિહર્તુમ્ એષ જાનાતિ સહ રાજકુમારકૈઃ । કીર્ણપુષ્પોપકારાસુ સ્વકાસ્વ્ અજિરભૂમિષુ
તેને તો રાજકુમારો સાથે પોતાના ઓટલાં અને ફૂલોથી સજ્જ આંગણામાં રમવું જ આવડે છે.
અદ્ય ત્વ્ અતિતરાં બ્રહ્મન્ મમ ભાગ્યવિપર્યયાત્ । હિમેનેવાહતઃ પદ્મસ્ સમ્પન્નો હરિતઃ કૃશઃ
હે બ્રાહ્મણ, આજે મારા ભાગ્યના ફેરફેરાથી હું એવો થઈ ગયો છું જેમ કે ઠંડી વાગવાથી કમળ સુકાઈ જાય છે—કદી લીલોછમ અને ફૂલેલું હતું, હવે સુકાઈ ને નબળું થઈ ગયું છે.
નાત્તુમ્ અન્નાનિ શક્નોતિ ન વિહર્તું ગૃહાવનૌ । અન્તઃખેદપરીતાત્મા તૂષ્ણીં તિષ્ઠતિ કેવલમ્
એ હવે ભોજન પણ ખાઈ શકતો નથી, ઘર કે બહાર ક્યાંય આનંદ માણી શકતો નથી; અંદરથી દુઃખમાં ગરકાવ થઈને, એ માત્ર શાંતિથી બેઠો રહે છે, કંઈ પણ કરતો નથી.
સદારસ્ સહભૃત્યો ઽહં તત્કૃતે મુનિનાયક । શરદીવ પયોવાહો નૂનં નિસ્સહતાં ગતઃ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, પત્ની અને સેવકો સાથે હું પણ એના કારણે બિલકુલ બેભાન થઈ ગયો છું, જાણે શરદ ઋતુમાં મેઘ વાવાઝોડા વગર નિષ્ફળ થઈ જાય છે.
ઈદૃશો ઽસૌ સુતો બાલ આધિના વિવશીકૃતઃ । કથં દદામિ તં તુભ્યં યોદ્ધું સહ નિશાચરૈઃ
મારો દીકરો તો હજી નાનો છે, દુઃખથી સંપૂર્ણ બેભાન થઈ ગયો છે—એવો દીકરો હું તમને રાતના દૈતો સામે યુદ્ધ કરવા કેવી રીતે આપી શકું?
અપિ બાલાઙ્ગનાસઙ્ગાદ્ અપિ સાધો સુધારસાત્ । રાજ્યાદ્ અપિ સુખાયૈષ પુત્રસ્નેહો મહામતે
હે મહાન બુદ્ધિશાળી, પુત્ર માટેનું પ્રેમ એવું આનંદ આપે છે કે જે યુવાન સ્ત્રીઓની સંગતથી, અમૃતના સ્વાદથી કે રાજપદથી પણ વધારે છે.
યે દુરન્તા મહારમ્ભાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ ખેદદાઃ । પુત્રસ્નેહેન સન્તો ઽપિ કુર્વતે તે ન સંશ્રયમ્
ત્રણે લોકમાં જે અત્યંત કઠિન અને થાક લાવતી મહાન પ્રવૃત્તિઓ છે, સંતોષી માણસો એમાં હાથ નથી ધરતા, પણ પુત્રપ્રેમ માટે તો એ કોઈ પણ સંકોચ રાખતા નથી.
અસવો ઽથ ધનં દારાસ્ ત્યજ્યન્તે માનવૈસ્ સુખમ્ । ન પુત્રા મુનિશાર્દૂલ સ્વભાવો હ્ય્ એષ જન્તુષુ
મહાન ઋષિ, માણસો પોતાનું જીવન, ધન કે પત્ની પણ સહેલાઈથી ત્યજી શકે છે, પણ પુત્રને તો ક્યારેય નહીં—એ જ જીવાતની સ્વભાવ છે.
રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્માણઃ કૂટયુદ્ધવિશારદાઃ । રામસ્ તાન્ યોધયત્વ્ ઇત્થમ્ ઉક્તિર્ એવાતિદુસ્સહા
જે રાક્ષસો ક્રૂર કામો કરે છે અને કપટયુદ્ધમાં પારંગત છે, એવા રાક્ષસો સામે રામે લડવું જોઈએ—આવો વિચાર પણ સહન કરવો ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.