ચિત્રાધિકારવશતો વિચિત્રાધિકૃતાભિધામ્ । યથા યાતિ નરઃ કર્મવશાદ્ યાતિ તથા મનઃ
જેમ માણસ પોતાની ભૂમિકા પ્રમાણે વિવિધ ઉપાધિઓ મેળવે છે, તેમ મન પણ પોતાના કાર્ય અનુસાર જુદા જુદા નામ મેળવે છે.
યા એતાઃ કથિતાસ્ સઞ્જ્ઞા મયા રાઘવ ચેતસઃ । એતા એવાન્યથા પ્રોક્તા વાદિભિઃ કલ્પનાશતૈઃ
હે રાઘવ, મેં મન માટે જે નામો કહ્યા છે, એ જ બીજાઓ અનેક કલ્પનાઓથી અલગ રીતે બોલે છે.
સ્વભાવાભિમતાં યુક્તિમ્ આરોપ્ય મનસા કૃતાઃ । મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદીનાં વિચિત્રા નામગીતયઃ
લોકો પોતપોતાની પસંદગી મુજબ યુક્તિ લગાવીને મન, બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિય વગેરેના અનેક નામો અને વર્ણનો ઘડી કાઢે છે.
મનો હિ જડમ્ અન્યસ્ય ભિન્નમ્ અન્યસ્ય જીવતઃ । તથાહઙ્કૃતિર્ અન્યસ્ય બુદ્ધિર્ અન્યસ્ય વાદિનઃ
કોઈ માટે મન જડ છે, તો કોઈ માટે જીવંત છે; એ જ રીતે, અહંકાર અને બુદ્ધિને પણ જુદા-જુદા વિચારોવાળા લોકો અલગ રીતે સમજાવે છે.
અહઙ્કારમનોબુદ્ધિદૃષ્ટયસ્ સૃષ્ટકલ્પનાઃ । એકરૂપતયા પ્રોક્તા યા મયા રઘુનન્દન
હે રઘુનંદન, મેં અહંકાર, મન અને બુદ્ધિને એકરૂપ કહી સમજાવ્યા છે, ભલે બીજાઓ તેમને સર્જન સમયે અલગ-અલગ માને છે.
નૈયાયિકૈર્ ઇતરથા તાદૃશાઃ પરિકલ્પિતાઃ । અન્યથા કલ્પિતાસ્ સાઙ્ખ્યૈશ્ ચાર્વાકૈર્ અપિ ચાન્યથા
નૈયાયિકો એ વાતને એક રીતે સમજાવે છે, તો સાંખ્ય અને ચાર્વાકો એ વાતને બીજાં રીતે સમજાવે છે.
જૈમિનીયૈર્ આર્હતૈશ્ ચ બૌદ્ધૈર્ વૈશેષિકૈસ્ તથા । અન્યૈર્ અપિ વિચિત્રેહૈઃ પાઞ્ચરાત્રાદિભિસ્ તથા
જૈમિનિય, આરહત, બૌદ્ધ, વૈશેષિક અને પાંજરાત્ર વગેરે અનેક મતાવાળાઓ પણ દરેક પોતપોતાના વિચારો પ્રમાણે સમજાવે છે.
સર્વૈર્ એવ હિ ગન્તવ્યં તત્ પદં પારમાત્મિકમ્ । વિચિત્રદેશકાલોત્થૈઃ પુરમ્ એકમ્ ઇવાધ્વગૈઃ
છતાં, દરેકને એ પરમાત્મા સુધી પહોંચવું જ પડે છે, જેમ જુદા જુદા સ્થળ અને સમયથી આવનાર મુસાફરો આખરે એક જ શહેરમાં પહોંચે છે.
અજ્ઞાનાત્ પરમાર્થસ્ય વિપરીતાવબોધતઃ । કેવલં વિવદન્તે તે વિકલ્પૈર્ આરુરુક્ષવઃ
પરમાર્થના અજ્ઞાન અને ખોટા સમજણના કારણે, એ બધા માત્ર પોતાના મતને સાચું માનતાં ઝઘડા કરે છે.
સ્વં માર્ગમ્ અભિશંસન્તિ વાદિનશ્ ચિત્રયા દૃશા । વિચિત્રદેશકાલોત્થા માર્ગં સ્વં પથિકા ઇવ
વિવાદકર્તાઓ પોતપોતાના માર્ગની ખૂબ જ સમજાવટથી પ્રશંસા કરે છે, જેમ કોઈ મુસાફર પોતાનો રસ્તો શ્રેષ્ઠ ગણાવે છે. દરેકનું વિચારવું અને સમજવું એ તેઓ જે જગ્યાએ અને સમયે છે, તેના પ્રમાણે અલગ હોય છે.
તૈર્ મિથ્યા રાઘવ પ્રોક્તાઃ કર્મમાનસચેતસામ્ । સ્વવિકલ્પાર્પિતૈર્ અર્થૈસ્ સ્વાસ્ સ્વા વૈચિત્ર્યયુક્તયઃ
રાઘવ, તેઓ જે ઉપદેશ આપે છે તે ખોટા છે, કારણ કે એ દરેકના મનમાં પોતાની કલ્પના પ્રમાણે રચાયેલા છે. દરેકના વિચારો અને સમજણમાં પોતપોતાની અલગતા હોય છે.
યથૈકઃ પુરુષસ્ સ્નાનદાનાદાનાશનક્રિયાઃ । કુર્વાણઃ કર્તૃવૈચિત્ર્યમ્ એતિ તદ્વદ્ ઇદં મનઃ
જેમ એક માણસ સ્નાન, દાન, લેવું અને ખાવું જેવા કામો કરે છે અને એમાં વિવિધતા અનુભવાય છે, તેવી જ રીતે મન પણ અનેક પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.
વિચિત્રકાર્યવશતો નામભેદેન કર્તૃતા । મનસઃ પ્રોચ્યતે જીવવાસનાકર્મનામભિઃ
મનના અનેક પ્રકારના કાર્યોને કારણે, તેને જુદા-જુદા નામોથી કર્તૃત્વ આપવામાં આવે છે—જેમ જીવની વાસનાઓ, કર્મો અને તેમના નામો.
ચિત્તમ્ એવેદમ્ અખિલં સર્વેણૈવાનુભૂયતે । અચિત્તો હિ નરો લોકે પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ
આ સમગ્ર અનુભવ માત્ર મન જ છે; કારણ કે જેને મન નથી, તે આ દુનિયામાં જોઈને પણ સાચે જોઈ શકતો નથી.
શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ઘ્રાત્વા ભુક્ત્વા શુભાશુભમ્ । અન્તર્ હર્ષં વિષાદં ચ સમનસ્કો હિ વિન્દતે
શુભ કે અશુભ સાંભળીને, સ્પર્શીને, જોઈને, સુઘી અને ચાખીને, જેનું મન છે તે પોતાના અંદર આનંદ કે દુઃખ અનુભવે છે.
આલોક ઇવ રૂપાણામ્ અર્થાનાં કારણં મનઃ । બધ્યતે બદ્ધચિત્તો હિ મુક્તચિત્તો હિ મુચ્યતે
જેમ રૂપો માટે પ્રકાશ કારણ બને છે, તેમ વસ્તુઓ માટે મન કારણ છે; જેનું મન બંધાયેલું છે તે બંધાયેલો રહે છે અને જેનું મન મુક્ત છે તે મુક્ત થાય છે.
તં જડાનાં વરં વિદ્ધિ જડં યેનોચ્યતે મનઃ । તં ચાવગચ્છત જડં મનો યસ્ય હિ ચેતનમ્
મૂર્ખો માટે જે મનને 'મૂર્ખ' કહેવાય છે, તે જ શ્રેષ્ઠ છે; અને સમજ, કે જેનું ચેતન મૂર્ખ છે, તેના માટે મન પણ મૂર્ખ જ હોય છે.
ન ચેતનં ન ચ જડં યદ્ ઇદં પ્રોત્થિતં મનઃ । વિચિત્રસુખદુઃખેહં જગદ્ અભ્યુત્થિતં તતઃ
આ મન કે જે ઉદ્ભવ્યું છે, એ ન તો જીવંત છે અને ન તો નિષ્ક્રિય છે; એમાંથી જ આ જગત, જેમાં અનેક પ્રકારના સુખ અને દુઃખ છે, પ્રગટ થયું છે.
એકરૂપે હિ મનસિ સંસારઃ પ્રવિલીયતે । આબિલં કારણં ભ્રાન્તેર્ ભ્રાન્ત્યા જગદ્ ઉપસ્થિતમ્
જ્યારે મન એકરૂપ થાય છે ત્યારે સંસાર લય પામે છે; ભ્રાંતિનું મૂળ છે ગંદકી, અને ભ્રાંતિથી જ જગત દેખાય છે.
અજડં હિ મનો નામ સંસારસ્ય ન કારણમ્ । જડં ચોપલધર્માપિ સંસારસ્ય ન કારણમ્
મન, જે નિષ્ક્રિય નથી, એ સંસારનું કારણ નથી; અને પથ્થર જેવી નિષ્ક્રિય વસ્તુ પણ સંસારનું કારણ નથી.
મનઃ કારણમ્ અર્થાનાં રૂપાણામ્ ઇવ ભાસનમ્ । ચિત્તાદ્ ઋતે ઽન્યદ્ યદ્ અસ્તિ તદ્ અચિત્તસ્ય કિં જગત્
મન જ વસ્તુઓનું કારણ છે, જેમ કે પ્રકાશથી રૂપ દેખાય છે; ચેતના સિવાય, અજ્ઞાન માટે આ જગતમાં શું છે?
ન ચેતનં ન ચ જડં તસ્માજ્ જગતિ રાઘવ । સર્વસ્ય ભૂતજાતસ્ય સમગ્રં પ્રવિલીયતે
રાઘવ, આ જગતમાં કશું પણ સાચે જ ચેતન કે જડ નથી; બધાં જીવજાતનું સર્વે મળીને આખરે લય પામે છે.
નાનાકર્મદશાવેશાન્ મનો નાનાભિધેયતામ્ । એકં વિચિત્રતામ્ એત્ય યાતિ કાલો યથાર્તુભિઃ
મન અનેક પ્રકારની સ્થિતિઓ અને ક્રિયાઓથી જુદી-જુદી ઓળખ ધરાવે છે; એકજ મન અનેક રીતે વિભિન્નતા પામે છે, જેમ ઋતુઓથી સમય વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે.
યદિ નામામનસ્કાનામ્ અહઙ્કારેન્દ્રિયક્રિયાઃ । ક્ષોભયન્તિ શરીરં તત્ સન્તુ જીવાદયઃ પરે
જો મન વિહોણા કહેવાતા લોકોમાં પણ અહંકાર અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ શરીરને ઊથલપાથલ કરે છે, તો ચાલો, જીવ વગેરે બીજાં તત્વો માનીએ.
દર્શનેષુ તુ યે પ્રોક્તા ભેદા મનસિ તર્કતઃ । ક્વચિત્ ક્વચિદ્ વાદકરૈર્ અપવાદકરૈઃ કિલ
પણ મનમાં જે ભેદ વિવિધ દાર્શનિક દૃષ્ટિકોણોમાં જણાવાયા છે, તે કયારેક કેટલાક વાદીઓ દાવો કરે છે અને કયારેક બીજાં તેને નકારે છે.
તે રામ ન વિરુધ્યન્તે વિશિષ્યન્તે ન ચ ક્વચિત્ । સર્વા હિ શક્તયો દેવે વિદ્યન્તે સર્વગે યતઃ
હે રામ, આ શક્તિઓ એકબીજાની વિરુદ્ધ નથી અને ક્યારેય એકબીજાથી ઉપર નથી. કારણ કે સર્વવ્યાપક દેવમાં બધી શક્તિઓ રહેલી છે.
યદૈવં ખલુ શુદ્ધાયા મનાગ્ અપિ હિ સંવિદઃ । જડેવ શક્તિર્ ઉદિતા તદા વૈચિત્ર્યમ્ આગતમ્
જ્યારે એ શુદ્ધ ચેતનામાં જરાય પણ જડ શક્તિ ઉદ્ભવે છે, ત્યારે વિવિધતા દેખાવા લાગે છે.
ઊર્ણનાભાદ્ યથા તન્તુર્ જાયતે ચેતનાજ્ જડઃ । નિત્યં પ્રબુદ્ધાત્ પરમાદ્ બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિસ્ તથા
જેમ માકડીએ પોતાનાં શરીરમાંથી દોરો કાઢે છે, તેમ ચેતનામાંથી જડ વસ્તુઓ ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ રીતે, સદા જાગૃત અને પરમ બ્રહ્મમાંથી પ્રકૃતિ ઉત્પન્ન થાય છે.
અવિદ્યાવશતશ્ ચિત્રા ભાવનાસ્ સ્થિતિમ્ આગતાઃ । ચિત્તપર્યાયશબ્દાર્થા ભિન્નાસ્ તેનેહ વાદિનામ્
અજ્ઞાનના પ્રભાવથી અનેક પ્રકારની કલ્પનાઓ ઊભી થઈ છે; તેથી અહીં વિવાદ કરનારાઓ માટે મન અને તેની સ્થિતિઓ જેવા શબ્દોનું અર્થ અલગ-અલગ થાય છે.
જીવો મનશ્ ચ નનુ બુદ્ધિર્ અહઙ્કૃતિશ્ ચેત્ય્ એવં પ્રથામ્ ઉપગતેયમ્ અનિર્મલા ચિત્ । સૈવોચ્યતે જગતિ ચેતનચિત્તજીવસઞ્જ્ઞાગણેન કિલ નાસ્તિ વિવાદ એષઃ
જ્યારે આ અશુદ્ધ ચેતના પહેલું રૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે તેને જીવ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર જેવા અનેક નામોથી ઓળખવામાં આવે છે; દુનિયામાં એ જ નામોથી તેને ઓળખાય છે, અને આમાં કોઈ મતભેદ નથી.