ಕಾರ್ಯಮ್ ಅಣ್ವ್ ಅಪಿ ಕಾಲೇ ತು ಕೃತಮ್ ಏತ್ಯ್ ಉಪಕಾರತಾಮ್ । ಮಹದ್ ಅಪ್ಯ್ ಉಪಕಾರೇಣ ರಿಕ್ತತಾಮ್ ಏತ್ಯ್ ಅಕಾಲತಃ
ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸವೂ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸಮಯ ತಪ್ಪಾಗಿ ಮಾಡಿದ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸವೂ ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಇತ್ಯ್ ಏವಮ್ ಉಕ್ತ್ವಾ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತಂ ವಚಃ । ವಿರರಾಮ ಮಹಾತೇಜಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಮುನೀಶ್ವರಃ
ಹೀಗೆ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು.
ಶ್ರುತ್ವಾ ವಚೋ ಮುನಿವರಸ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಸ್ ತೂಷ್ಣೀಮ್ ಅತಿಷ್ಠದ್ ಉಪಪನ್ನಮ್ ಇದಂ ಸ ವಕ್ತುಮ್ । ನೋ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಕಥನೇನ ವಿನೈತಿ ತೋಷಂ ಧೀಮಾನ್ ಅಪೂರಿತಮನೋಽಭಿಮತಶ್ ಚ ಲೋಕಃ
ಆ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಿಯಾದ ಮುನಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನು ಯೋಗ್ಯವಾದುದೆಂದು ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತನು; ಯಾಕಂದರೆ, ಯುಕ್ತಿಯುತವಾದ ಮಾತುಗಳಿದ್ದರೂ, ಮನಸ್ಸಿನ ಆಸೆಗಳು ಪೂರೈಸದಿದ್ದರೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅಥವಾ ಲೋಕದವರು ತೃಪ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ತಚ್ ಛ್ರುತ್ವಾ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲೋ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸ್ಯ ಭಾಷಿತಮ್ । ಮುಹೂರ್ತಮ್ ಆಸೀನ್ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಸ್ ಸದೈನ್ಯಂ ಚೇದಮ್ ಅಬ್ರವೀತ್
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕುಳಿತಿದ್ದನು; ನಂತರ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಊನಷೋಡಶವರ್ಷೋ ಽಯಂ ರಾಮೋ ರಾಜೀವಲೋಚನಃ । ನ ಯುದ್ಧಯೋಗ್ಯತಾಮ್ ಅಸ್ಯ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಸಹ ರಾಕ್ಷಸೈಃ
ಈ ರಾಜೀವನಯನ ರಾಮನು ಇನ್ನೂ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷವೂ ಆಗಿಲ್ಲ. ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ತಕ್ಕವನು ಎಂದು ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.
ಇಯಮ್ ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಪೂರ್ಣಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಪತಿರ್ ಅಹಂ ಪ್ರಭೋ । ತಯಾ ಪರಿವೃತೋ ಯುದ್ಧಂ ದಾಸ್ಯಾಮಿ ಪಿಶಿತಾಶಿನಾಮ್
ಈ ಪೂರ್ಣ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ನನ್ನದು, ಪ್ರಭು, ನಾನು ಇದರ ನಾಯಕನು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
ಇಮೇ ಹಿ ಶೂರಾ ವಿಕ್ರಾನ್ತಾ ಭೃತ್ಯಾ ಅಸ್ತ್ರವಿಶಾರದಾಃ । ಅಹಂ ಚೈಷಾಂ ಧನುಷ್ಪಾಣಿರ್ ಗೋಪ್ತಾ ಸಮರಮೂರ್ಧನಿ
ಇವರು ಶೂರರು, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳು, ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಸೇವಕರು. ನಾನು ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದು, ಇವರಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ.
ಏಭಿಸ್ ಸಹ ತವಾರೀಣಾಂ ಮಹೇನ್ದ್ರಮಹತಾಮ್ ಅಪಿ । ದದಾಮಿ ಯುದ್ಧಂ ಮತ್ತಾನಾಂ ಕರಿಣಾಮ್ ಇವ ಕೇಸರೀ
ಈವರೊಂದಿಗೆ, ಮಹೇಂದ್ರನಷ್ಟು ಬಲವಾದ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳಿಗೂ ನಾನು ಯುದ್ಧ ನೀಡುತ್ತೇನೆ; ಮದಗೊಂಡ ಆನೆಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಂಹನಂತೆ.
ಬಾಲೋ ರಾಮಸ್ ತ್ವ್ ಅನೀಕೇಷು ನ ಜಾನಾತಿ ಬಲಾಬಲಮ್ । ಅನ್ತಃಪುರಾದ್ ಋತೇ ದೃಷ್ಟಾ ನಾನೇನಾನ್ಯಾ ರಣಾವನಿಃ
ಯುವ ರಾಮನು ಸೇನೆಯೊಳಗೆ ಬಲ-ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅಂತರಗೃಹವನ್ನಷ್ಟೇ ನೋಡಿದ್ದಾನೆ, ಇನ್ನು ಬೇರೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡಿಲ್ಲ.
ನ ಚಾಸ್ತ್ರೈಃ ಪರಮೈರ್ ಯುಕ್ತೋ ನ ಚ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಃ । ನ ಭಟಭ್ರೂಕುಟೀನಾಂ ಚ ತಜ್ಜ್ಞಸ್ ಸಮರಮೂರ್ಧಸು
ಅವನಿಗೆ ಮಹಾ ಆಯುಧಗಳ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಯೋಧರ ಕಠಿಣ ಮುಖಭಾವಗಳನ್ನೂ ಅವನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.
ಕೇವಲಂ ಪುಷ್ಪಷಣ್ಡೇಷು ನಗರೋಪವನೇಷು ಚ । ಉದ್ಯಾನವನಕುಞ್ಜೇಷು ಸದೈವ ಪರಿಶೀಲಿತಃ
ಅವನು ಹೂವಿನ ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರದ ಪಕ್ಕದ ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೂ ಉದ್ಯಾನವನಗಳ ಗುಡಿಸಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಬೆಳೆದವನು.
ವಿಹರ್ತುಮ್ ಏಷ ಜಾನಾತಿ ಸಹ ರಾಜಕುಮಾರಕೈಃ । ಕೀರ್ಣಪುಷ್ಪೋಪಕಾರಾಸು ಸ್ವಕಾಸ್ವ್ ಅಜಿರಭೂಮಿಷು
ಅವನು ರಾಜಕುಮಾರರ ಜೊತೆ ತನ್ನ ಮನೆಯ ಅಂಗಳಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವಿನಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಆಟವಾಡಬೇಕೆಂದು ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತಿದೆ.
ಅದ್ಯ ತ್ವ್ ಅತಿತರಾಂ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಮಮ ಭಾಗ್ಯವಿಪರ್ಯಯಾತ್ । ಹಿಮೇನೇವಾಹತಃ ಪದ್ಮಸ್ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹರಿತಃ ಕೃಶಃ
ಬ್ರಹ್ಮಣೇ, ಇಂದು ನನ್ನ ಅದೃಷ್ಟ ಬದಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ನಾನು ಹಿಮದಿಂದ ತಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸಿರು ಕಮಲದಂತೆ, ಒಮ್ಮೆ ಹಸಿರುಮಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಈಗ ಒಣಗಿ ದುರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ.
ನಾತ್ತುಮ್ ಅನ್ನಾನಿ ಶಕ್ನೋತಿ ನ ವಿಹರ್ತುಂ ಗೃಹಾವನೌ । ಅನ್ತಃಖೇದಪರೀತಾತ್ಮಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ತಿಷ್ಠತಿ ಕೇವಲಮ್
ಅವನಿಗೆ ಅನ್ನ ತಿನ್ನಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಮನೆದಲ್ಲಿಯೂ ಹೊರೆಯೂ ಆನಂದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಒಳಗಿಂದಲೇ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ, ಏನೂ ಮಾಡದೆ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ.
ಸದಾರಸ್ ಸಹಭೃತ್ಯೋ ಽಹಂ ತತ್ಕೃತೇ ಮುನಿನಾಯಕ । ಶರದೀವ ಪಯೋವಾಹೋ ನೂನಂ ನಿಸ್ಸಹತಾಂ ಗತಃ
ಮುನಿಗಳೇ, ಅವನ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಸೇವಕರೊಡನೆ ಶರದೃತುವಿನ ಮೋಡದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಹಾಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ.
ಈದೃಶೋ ಽಸೌ ಸುತೋ ಬಾಲ ಆಧಿನಾ ವಿವಶೀಕೃತಃ । ಕಥಂ ದದಾಮಿ ತಂ ತುಭ್ಯಂ ಯೋದ್ಧುಂ ಸಹ ನಿಶಾಚರೈಃ
ಅವನಂತಹ ಮಗನು, ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕನಾಗಿಯೇ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲಹೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ—ಅವನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ನಿಮಗೆ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಕೊಡಬಹುದು?
ಅಪಿ ಬಾಲಾಙ್ಗನಾಸಙ್ಗಾದ್ ಅಪಿ ಸಾಧೋ ಸುಧಾರಸಾತ್ । ರಾಜ್ಯಾದ್ ಅಪಿ ಸುಖಾಯೈಷ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹೋ ಮಹಾಮತೇ
ಮಹಾಮತಿಯಾದವನೇ, ಪುತ್ರನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಯುವತಿಯರ ಸಂಗದಿಂದಲೂ, ಅಮೃತದ ರುಚಿಯಿಂದಲೂ, ರಾಜ್ಯಭೋಗದಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಯೇ ದುರನ್ತಾ ಮಹಾರಮ್ಭಾಸ್ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಖೇದದಾಃ । ಪುತ್ರಸ್ನೇಹೇನ ಸನ್ತೋ ಽಪಿ ಕುರ್ವತೇ ತೇ ನ ಸಂಶ್ರಯಮ್
ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಸಂತೃಪ್ತರಾದವರು ಕೂಡ ಕೈಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪುತ್ರನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಹಿಂಜರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಅಸವೋ ಽಥ ಧನಂ ದಾರಾಸ್ ತ್ಯಜ್ಯನ್ತೇ ಮಾನವೈಸ್ ಸುಖಮ್ । ನ ಪುತ್ರಾ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ಸ್ವಭಾವೋ ಹ್ಯ್ ಏಷ ಜನ್ತುಷು
ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ, ಧನವನ್ನೂ, ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪುತ್ರರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ—ಇದು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಸ್ವಭಾವ.
ರಾಕ್ಷಸಾಃ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಾಣಃ ಕೂಟಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ । ರಾಮಸ್ ತಾನ್ ಯೋಧಯತ್ವ್ ಇತ್ಥಮ್ ಉಕ್ತಿರ್ ಏವಾತಿದುಸ್ಸಹಾ
ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳು, ಮೋಸಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಮನು ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಮಾತನ್ನೇ ಕೇಳುವುದು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದು.