അരുണ്ധതിയും ലീലയും ഒരുമിച്ച്, അത്ഭുതഭരിതമായ ഒരു കഥയുടെ നടുവിൽ നിൽക്കുന്നു. ലീലയുടെ ഭർത്താവ്, ഒരിക്കൽ ബ്രാഹ്മണനായിരുന്നവൻ, ഇപ്പോൾ രാജാവായി, സമൃദ്ധിയോടെ അധികാരത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു; അവൾ, ബ്രാഹ്മണിയുടെ ഭാര്യയായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്ന അരുണ്ധതി, ഇപ്പോൾ രാജ്ഞിയായി. രാജാവ്-രാജ്ഞി എന്ന ഈ ദമ്പതികൾ, ഇപ്പോൾ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നു; പുതിയതായി ഭൂമിയിൽ ജനിച്ച ചക്രവാകപക്ഷികൾ പോലെ, അല്ലെങ്കിൽ ശിവനും പാർവതിയും പോലെ, മഹത്വമുള്ള ഒരു കൂട്ടായ്മയാണിത്. അവരുടെ മുൻകാല സഞ്ചാരങ്ങൾ, ജനനം-മരണം എന്ന Samsara-യിലൂടെയുള്ള യാത്രകൾ, എല്ലാം വെറും മായയാണ്; ആകാശം ആത്മാവിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണ്. ഈ ഭ്രമം, ചിന്തയുടെ കണ്ണാടിയിൽ, ഒരു മായയുടെ പ്രതിഫലനം പോലെ, യഥാർത്ഥമല്ലെങ്കിലും, അപ്രത്യക്ഷതയിൽ നിന്ന്, ലോകജീവിതം അവസാനിപ്പിക്കാൻ കാരണമാകും. അതുകൊണ്ട്, ആരാണ് ഭ്രമത്തിൽ അകപ്പെടുന്നത്, ആരാണ് ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നത്? സൃഷ്ടി എന്നത്, നിർബാധമായ, പരിമിതമായ ജ്ഞാനമാണ്; ഇതിൽ മറ്റൊന്നും പ്രകടമല്ല. ഇതെല്ലാം കേട്ടു, ലീലയുടെ കണ്ണുകൾ വിസ്മയത്തോടെ തുറന്നു. അവളുടെ വാക്കുകൾ, കളിയുള്ള അക്ഷരങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. “ദേവി, നിങ്ങളുടെ പ്രസ്താവന എങ്ങനെ ഇത്ര വ്യത്യസ്തമായി തെറ്റായി മാറുന്നു? departed soul അവന്റെ വീട്ടിൽ എവിടെയാണ്? ഞങ്ങൾ ഇവിടെ നിൽക്കുന്നുവല്ലേ? ആ ലോകം, ആ ഭൂമി, ആ മലകൾ, ആ പത്ത് ദിശകൾ—all of it—എങ്ങനെ എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ വീട്ടിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു?” ലീല അതിനെ Airāvata, മദ്യപാനത്തിൽ മദിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു കടുകിന്റെ വിത്തിൽ ബന്ധിതമായതുപോലെയും, ഒരു കുഞ്ചുക് അണു അതിന്റെ അണുവിൽ ഒരു സിംഹസംഘവുമായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതുപോലെയും, കൽപ്പനയോടെ വിവരണം ചെയ്തു. “മേരു മല ഒരു തളിരിന്റെ കണ്ണിൽ, ഒരു തേനുപാനി അതിനെ വിഴുങ്ങുന്നു; സ്വപ്നമേഘങ്ങളുടെ ഇടിമുഴക്കങ്ങൾ കേട്ടു, മയിലുകൾ വിസ്മയത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. ഈ ഭാവം, ദേവി, അതിശയകരമാണ്; ഭൂമി, മലകൾ—all within a house—അതും inconceivable.” ലീല ദേവിയെ യാഥാർത്ഥ്യത്തോടെ വിശദീകരിക്കാൻ അപേക്ഷിച്ചു: “ദേവി, ദയവായി ശുദ്ധബുദ്ധിയോടെ ഇതിന്റെ സത്യം വിശദീകരിക്കുക; ദയയും ശക്തിയും ഉള്ളവർ easily disturbed ആവില്ല.” ദേവി മറുപടി പറഞ്ഞു: “ഞാൻ കള്ളം പറയുന്നില്ല; ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കൂ, സുന്ദരി. ഭാഗ്യത്തിന്റെ വിഭജനമോ, അതിന്റെ നിയന്ത്രണമോ, ഞാൻ അല്ല, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ പോലുള്ളവർ അല്ല. മറ്റൊരാൾ അതിനെ വിഭജിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ അതിരുകൾ ഞാൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഞാൻ അതിനെ തകർക്കുമ്പോൾ, മറ്റൊരാൾ അതിനെ uphold ചെയ്യില്ല.” “ദ്വിജൻ, തന്റെ വീട്ടിലും യുദ്ധഭൂമിയിലും, ഈ ദേശവും രാജ്യങ്ങളും ആകാശത്തിൽ മാത്രം കാണുന്നു; അവയെ ആകാശം തന്നെയെന്നു കാണുന്നു. പഴയ ഓർമ്മ നഷ്ടപ്പെടും, പുതിയ ഓർമ്മ ഉയരും; സ്വപ്നത്തിൽ ഉണർന്നതിന്റെ ഓർമ്മ വ്യത്യസ്തമാണ്—മരണം, ദേവി, അതുപോലെയാണ്.” “മൂന്നു ലോകങ്ങൾ, സ്വപ്നത്തിൽ, കൽപ്പനയിൽ നിന്ന് ഉയരുന്നു; കഥയിൽ യുദ്ധം, മരുഭൂമിയിൽ വെള്ളം—ഇവയൊക്കെ കൽപ്പനയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കൂ. ഈ ദേശം, മലകളും, കാടുകളും, നഗരങ്ങളും—all of it—ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടിൽ, ചിന്തയുടെ കണ്ണാടിയിൽ, പ്രതിഫലിക്കുന്നു.” “ഇത് യഥാർത്ഥമല്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ ഘനതയിൽ യഥാർത്ഥം പോലെ തോന്നുന്നു; ചൈതന്യത്തിന്റെ ശൂന്യത്തിൽ, ഈ മായയുടെ പ്രത്യക്ഷത. അപ്രത്യക്ഷത്തിൽ നിന്ന് ഉയരുന്നതെന്തും, ഓർമ്മയിൽ പേരിടുന്നതും, യഥാർത്ഥമല്ല; മരുഭൂമിയിലെ തിരമാല പോലെ.” “നിന്റെ ഈ വീട്, അതിലെ ശൂന്യസ്ഥാനം, ഞാൻ, നീ, എല്ലാം—അത് ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു. സ്വപ്നം, ബന്ധങ്ങൾ, ഉദ്ദേശങ്ങൾ, അനുഭവങ്ങൾ—ഇവയാണ് പ്രകാശവും ബോധ്യവും നൽകുന്ന ദീപങ്ങൾ.” “ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടിൽ, അകത്തായി, ദ്വിജൻ വസിക്കുന്നു; അതിൽ ഭൂമി, സമുദ്രങ്ങൾ, കാടുകൾ—all like a bee within a lotus. ആ ഭൂമിയിലെ ഒരു ചെറിയ ഗഹ്വരത്തിൽ, ഒരു സൂക്ഷ്മ ശൂന്യത്തിൽ, ഈ നഗരം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ആകാശത്തിൽ漂漂ക്കുന്ന ഒരു രോമംപോലെ.” “നഗരത്തിൽ, സുന്ദരി, നിന്റെ വീട് നിലകൊള്ളുന്നു; എങ്ങനെ ഈ വലിയ കൂട്ടം, ആനകളുടെ കൂട്ടംപോലെ, ഈ ചെറിയതിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു? ഓരോ അണുവിലും, പ്രിയേ, ചൈതന്യം വസിക്കുന്നു; ഓരോന്നിലും ലോകങ്ങൾ ഉണ്ട്—ഇത് എങ്ങനെ എണ്ണാനാകും?” “എട്ടാം ദിവസം, പരമദേവി, ബ്രാഹ്മണൻ മരിച്ചു; നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ പല വർഷങ്ങൾ കടന്നു പോയി—ഇത് എങ്ങനെ? ആകാശത്തിന് യഥാർത്ഥമായ വ്യാപ്തിയില്ല; സമയത്തിനും യഥാർത്ഥമായ വ്യാപ്തിയില്ല. ഞാൻ സത്യം വിശദീകരിക്കുന്നു.” “ലോകസൃഷ്ടി, ബോധത്തിന്റെ projection ആണ്; അതുപോലെ, സമയത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ, cycle-കൾ—ബോധത്തിന്റെ projection മാത്രമാണ്. ലോകസൃഷ്ടി, സമയം, ജീവികളുടെ ജനനം—ഇവയെല്ലാം ബോധത്തിൽ നിന്നാണ് ഉയരുന്നത്; അതിന്റെ യഥാർത്ഥം ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു.” “ഒരു നിമിഷം അനുഭവിച്ച ശേഷം, ജീവൻ മരണ-പുനർജന്മം എന്ന മായയിൽ കടന്നുപോകുന്നു; ബോധം തുറന്നാൽ, ആകാശത്തിൽ പോലും, അത് ആകാശത്തിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ ഇവിടെ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ ഇവിടെ ഉണ്ട്;’ ‘ഇത് എന്റെ കൈകാലുള്ള ശരീരമാണ്’—അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു.” “ശരീരത്തെ ചിന്തിക്കുന്നതും, ‘ഞാൻ ഈ പിതാവിന്റെ മകനാണ്; ഞാൻ ഇത്ര വർഷങ്ങൾ ജീവിച്ചു’—അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘ഇവരാണ് എന്റെ പ്രിയ ബന്ധുക്കൾ; ഇതാണ് എന്റെ സന്തോഷകരമായ വീട്. ഞാൻ ജനിച്ചു, കുട്ടിയായി, ഇപ്പോൾ ഇവനായി വളർന്നു.’” “അവന്റെ ബന്ധുക്കളും, പഴയപോലെ, ചലിക്കുന്നു; ചൈതന്യത്തിന്റെ ഘനതയുള്ള ശൂന്യത്തിൽ, അവരും അവന്റെ അകത്ത് തന്നെ ഉണ്ട്. ഈ പേരുകൾ, ഭൗതികജീവിതത്തിന്റെ വനത്തിൽ ഉയരുന്നതിനു മുമ്പ്, ഒന്നും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല; ശുദ്ധമായ ശൂന്യമാണ് മാത്രം.” “സ്വപ്നത്തിൽ, ചൈതന്യം ദൃക്-ദൃശ്യമാണ്; ഉണർന്ന ലോകത്തും, ചൈതന്യം മാത്രം ഉണ്ട്, എല്ലായ്പ്പോഴും ഏകതയിൽ. അതുകൊണ്ട്, സ്വപ്നത്തിൽ ദൃക്-ദൃശ്യാനുഭവം, ചൈതന്യമാണ്.” “സ്വപ്നത്തിൽ, മറ്റുലോകത്തിൽ, ഈ ലോകത്തിൽ—ചൈതന്യം അതുപോലെ ഉയരുന്നു; അതുപോലെ ഇവിടെ, അതുപോലെ മറ്റിടത്തും. സ്വപ്നം, മറ്റുലോകം, ഈ ലോകം, യഥാർത്ഥമോ, അപ്രത്യക്ഷമോ, തമ്മിൽ യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല; തിരമാലയും വെള്ളവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ല.” “ഈ വിശ്വം, അജൻമമാണ്; അജൻമവും, അനാശ്വരവുമാണ്; ആകാശം പോലെ, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ല. പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്, ചൈതന്യമാണ് മാത്രം.” ഇങ്ങനെ, ദേവി ലീലയ്ക്ക് ബോധത്തിന്റെ മഹത്വം, ലോകത്തിന്റെ മായ, ജീവിതത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം—all of it—വിശദമായി, സ്നേഹപൂർവ്വം, വിവരണം ചെയ്തു.