ബീഭത്സം വിഷമം ദൃഷ്ട്വാ കോ നാമ ന വിരജ്യതേ । സതാം തൂത്തമവൈരാഗ്യം വിവേകാദ് ഏവ ജായതേ
അശുദ്ധവും അന്യായവുമായ കാര്യങ്ങൾ കണ്ടാൽ ആരാണ് വിരക്തനാകാത്തത്? എന്നാൽ സത്യസന്ധരായവർക്കു ഏറ്റവും ഉന്നതമായ വിരക്തി ഉണരുന്നത് വിവേകത്തിലൂടെ മാത്രമാണ്.
തേ മഹാന്തോ മഹാപ്രജ്ഞാ നിമിത്തേന വിനൈവ ഹി । വൈരാഗ്യം ജായതേ യേഷാം ത ഏവാമലമാനസാഃ
പ്രപഞ്ചത്തിലെ മഹത്തായ ജ്ഞാനികൾക്ക് പുറം കാരണങ്ങളില്ലാതെ തന്നെ വിരക്തി ഉണരുന്നു; അങ്ങനെയുള്ളവർക്കാണ് സത്യത്തിൽ നിർമലമായ മനസ്സ്.
സ്വവിവേകചമത്കാരപരാമര്ശവിരക്തയാ । രാജതേ ഹി ധിയാ ജന്തുര് യുവേവ വനമാലയാ
സ്വന്തം വിവേകത്തിന്റെ അത്ഭുതം കൊണ്ടും വിരക്തിയുടെ സ്പർശം കൊണ്ടും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ബുദ്ധിയുള്ള ജീവി, കാട്ടുപൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച യുവാവിനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
പരാമൃശ്യ വിവേകേന സംസാരരചനാമ് ഇമാമ് । വിരാഗം യേ ഽധിഗച്ഛന്തി ത ഏവ പുരുഷോത്തമാഃ
ഈ ലോകത്തിന്റെ ഘടനയെ വിവേകത്തോടെ ആലോചിച്ച് വിരക്തി നേടുന്നവരാണ് മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതർ.
സ്വവിവേകവശാദ് ഏവ വിചാര്യേദം പുനഃ പുനഃ । ഇന്ദ്രജാലം പരിത്യാജ്യം സബാഹ്യാഭ്യന്തരം ബലാത്
സ്വന്തം വിവേകത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ഈ മായയെ വീണ്ടും വീണ്ടും പരിശോധിച്ച്, പുറത്തും ഉള്ളിലും അതിനെ ശക്തിയായി ഉപേക്ഷിക്കണം.
ശ്മശാനമ് ആപദം ദൈന്യം ദൃഷ്ട്വാ കോ ന വിരജ്യതേ । തദ് വൈരാഗ്യം പരം ശ്രേയസ് സ്വതോ യദ് അഭിജായതേ
ശ്മശാനം, ദുരന്തം, ദു:ഖം എന്നിവ കണ്ടാൽ ആരാണ് വിരക്തനാകാത്തത്? എന്നാൽ സ്വയം ഉണരുന്ന വിരക്തിയാണു് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ മംഗളം.
അകൃത്രിമവിരാഗസ് ത്വം മഹത്താമ് അലമ് ആഗതഃ । യോഗ്യോ ഽസി ജ്ഞാനസാരസ്യ ബീജസ്യേവ മൃദുസ്ഥലമ്
നിസ്സ്വാർത്ഥമായ വിരക്തിയും സത്യമായ മഹത്വവും നിനക്കുണ്ട്; വിത്തിനായി മൃദുവായ നിലം എങ്ങനെ അനുയോജ്യമായോ, അങ്ങനെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ സാരത്തിന് നീ യോജ്യനാണ്.
പ്രസാദാത് പരമേശസ്യ നാഥസ്യ പരമാത്മനഃ । ത്വാദൃശസ്യ ശുഭാ ബുദ്ധിര് വിവേകമ് അനുധാവതി
പരമാത്മാവായ പരമേശ്വരന്റെ കൃപയാൽ, നിനക്കുപോലുള്ളവരിൽ ശുഭമായ ബുദ്ധി വിവേകത്തെ പിന്തുടരുന്നു.
ക്രിയാക്രമേണ മഹതാ തപസാ നിയമേന ച । ദാനേന തീര്ഥയാത്രാഭിശ് ചിരകാലവിവേകതഃ
വലിയ പരിശ്രമം, കഠിനമായ തപസ്സ്, നിയന്ത്രണം, ദാനം, തീർത്ഥയാത്രകൾ, ദീർഘകാലം വിവേകത്തോടെ ആലോചനം എന്നിവയിലൂടെ—
ദുഷ്കൃതേ ക്ഷയമ് ആപന്നേ പരമാര്ഥവിചാരണേ । കാകതാലീയയോഗേന ബുദ്ധിര് ജന്തോഃ പ്രവര്തതേ
ദുഷ്കൃത്യങ്ങൾ അവസാനിച്ചപ്പോൾ, പരമാർത്ഥത്തിൽ ആലോചന ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, കാക്കയും താളപ്പഴവും പോലെ യാദൃശ്ചികമായ സംഗമത്തിൽ, ഒരു ജീവിയിൽ വിവേകം ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
ക്രിയാപരാസ് താവദ് അലം ചക്രാവൃത്തിഭിര് ആദൃതാഃ । ഭ്രമന്തീഹ ജനാ യാവന് ന പശ്യന്തി പരം പദമ്
പരമാവസ്ഥ കാണുന്നതുവരെ, ജനങ്ങൾ പ്രവൃത്തികളിൽ മുഴുകി, ഈ അനന്തമായ ചക്രത്തിൽ തിരിഞ്ഞുനടക്കുന്നു.
യഥാഭൂതമ് ഇമം ദൃഷ്ട്വാ സംസാരം തന്മയീം ധിയമ് । പരിത്യജ്യ പരം യാന്തി നിരാലാനാ ഗജാ ഇവ
ഈ ലോകം യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ കാണുകയും, അതിൽ ലയിച്ച മനസ്സിനെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നവർ, ആസ്വാദനമില്ലാതെ ആ ബന്ധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായ ആനകൾപോലെ പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
വിഷമേയമ് അനന്തേഹാ രാമ സംസാരസംസൃതിഃ । ദേഹമുക്താ മഹാതന്തുര് വിനാ ജ്ഞാനം ന നശ്യതി
രാമാ, ഈ ദുഷ്കരവും അവസാനമില്ലാത്ത ലോകജീവിതത്തിന്റെ ചുഴലിക്കാറ്റ് ശരീരം വിട്ടുവിട്ടാലും അറിവില്ലാതെ അവസാനിക്കില്ല. അതൊരു വലിയ വലപോലെയാണ്.
ജ്ഞാനയുക്തിപ്ലവേനൈവ സംസാരാബ്ധിം സുദുസ്തരമ് । മഹാധിയസ് സമുത്തീര്ണാ നേതരേണ രഘൂദ്വഹ
രഘുവംശജ, വലിയ ബുദ്ധിയുള്ളവർ മാത്രം അറിവിന്റെയും വിവേകത്തിന്റെയും തുണയോടെ ഈ കടന്നുപോകാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ള ലോകസമുദ്രം കടക്കുന്നു; മറ്റെന്തിനാലും കഴിയില്ല.
താമ് ഇമാം ജ്ഞാനയുക്തിം ത്വം സംസാരാമ്ഭോധിതാരിണീമ് । ശൃണുഷ്വാവഹിതോ ബുദ്ധ്യാ നിത്യാവഹിതയാനയാ
ലോകസമുദ്രം കടക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഈ അറിവിന്റെയും വിവേകത്തിന്റെയും മാർഗം നീ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കണം, എന്നും അങ്ങനെ ശ്രദ്ധയോടെ മുന്നോട്ട് പോവണം.
യസ്മാദ് അനന്തസംരമ്ഭാ ജഗതോ ദുഃഖരീതയഃ । ചിരായാന്തര് ദഹന്ത്യ് ഏതാ വിനാ യുക്തിമ് അനിന്ദിത
അനന്തമായ ശ്രമങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള ലോകത്തിന്റെ ദു:ഖതരംഗങ്ങൾ, ശരിയായ വിവേകം ഇല്ലെങ്കിൽ, നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ഉള്ളിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കും, നിന്ദയില്ലാത്തവനേ.
ശീതവാതാതപാദീനി ദ്വന്ദ്വദുഃഖാനി രാഘവ । ജ്ഞാനയുക്തിം വിനാ കേന സഹ്യതാം യാന്തി സാധുഷു
രാഘവാ, തണുപ്പ്, കാറ്റ്, ചൂട് എന്നിവയെന്ന ഇരട്ടദു:ഖങ്ങൾ അറിവിന്റെയും വിവേകത്തിന്റെയും സഹായം ഇല്ലാതെ ജ്ഞാനികൾ എങ്ങനെ സഹിക്കും?
ആപതന്തി പ്രതിപദം യഥാകാലം ദഹന്തി ച । ദുഃഖചിന്താ നരം മൂഢം തൃണമ് അഗ്നിശിഖാ ഇവ
ദു:ഖവും ഉത്കണ്ഠയും അജ്ഞാനിയെയെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും നേരത്തെ തന്നെ ആക്രമിച്ച് കത്തിച്ചുകളയും; പുല്ലിനെ അഗ്നിശിഖ കത്തിക്കുന്നതുപോലെ.
പ്രാജ്ഞം വിജ്ഞാതവിജ്ഞാനം സമ്യഗ്ദര്ശിനമ് ആധയഃ । ന ദഹന്തി വനം വര്ഷദബ്ദമ് അഗ്നിശിഖാ ഇവ
സത്യജ്ഞാനവും ശരിയായ ദർശനവും ഉള്ള ജ്ഞാനിക്ക് ദു:ഖങ്ങൾ കത്തിക്കളയാൻ കഴിയില്ല; ഒരു വർഷം മുഴുവൻ മഴയിൽ നനഞ്ഞ കാടിനെ തീ കത്തിക്കളയാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ.
ആധിവ്യാധിപരാവര്തേ സംസാരമരുമാരുതേ । ക്ഷുഭിതേ ഽപി ന തത്ത്വജ്ഞോ ഭജ്യതേ കല്പവൃക്ഷവത്
ദു:ഖവും രോഗവും നിറഞ്ഞ ഈ ലോകമെന്ന മരുഭൂമിയിലെ കാറ്റിൽ എത്രയൊക്കെ ഇളകിയാലും സത്യത്തെ അറിയുന്നവൻ കുലുങ്ങുകയോ തകർന്നുപോകുകയോ ചെയ്യില്ല; ആഗ്രഹം നിറക്കുന്ന വൃക്ഷംപോലെ.
തത്ത്വം ജ്ഞാതുമ് അതോ യത്നാദ് ധീമാന് ഏവ ഹി ധീമതാ । പ്രാമാണികഃ പ്രബുദ്ധാത്മാ പ്രഷ്ടവ്യഃ പ്രണയാന്വിതം
അതുകൊണ്ട്, ബുദ്ധിമാന്മാർ സത്യത്തെ അറിയാൻ പരിശ്രമിച്ചേണം; ഉണർന്ന മനസ്സും വിശ്വാസം ഉളളവനും ആദരപൂർവ്വം ചോദിച്ചാൽ മാത്രം സത്യം അറിയാൻ കഴിയും.
പ്രാമാണികസ്യ പൃഷ്ടസ്യ വക്തുര് ഉത്തമചേതസാ । യത്നേന വചനം ഗ്രാഹ്യമ് അംശുകേനേവ കുങ്കുമമ്
ഉത്തമഹൃദയമുള്ള സത്യജ്ഞാനിയോട് ചോദിച്ചാൽ, അവൻ പറയുന്ന വാക്കുകൾ വളരെ ശ്രദ്ധയോടെ സ്വീകരിക്കണം; അങ്ങനെ സ്വീകരിക്കണം, കഷ്ണത്തിൽ കുങ്കുമം എടുക്കുന്നതുപോലെ.
അതത്ത്വജ്ഞമ് അനാദേയവചനം വാഗ്വിദാം വര । യഃ പൃച്ഛതി നരം തസ്മാന് നാസ്തി മൂഢതരോ ഽപരഃ
സത്യത്തെ അറിയാത്തവനോടോ, സ്വീകരിക്കേണ്ടതല്ലാത്ത വാക്കുകൾ പറയുന്നവനോടോ ചോദിക്കുന്നവനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഭ്രാന്തൻ ആരുമില്ല, വാക്കിന്റെ ഉത്തമനായവനേ.
പ്രാമാണികസ്യ തജ്ജ്ഞസ്യ വക്തുഃ പൃഷ്ടസ്യ യത്നതഃ । നാനുതിഷ്ഠതി യോ വാക്യം നാന്യസ് തസ്മാന് നരാധമഃ
സത്യജ്ഞാനിയോട് ശ്രദ്ധയോടെ ചോദിച്ചിട്ടും അവൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ അനുസരിക്കാത്തവനേക്കാൾ താഴ്ന്ന മനുഷ്യൻ മറ്റൊരുവനും ഇല്ല.
തജ്ജ്ഞതാതജ്ജ്ഞതേ പൂര്വം വക്തുര് നിര്ണീയ കാര്യതഃ । യഃ കരോതി നരഃ പ്രശ്നം പൃച്ഛകസ് സ മഹാമതിഃ
ആരോരു വിഷയത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നവൻ അതറിയുന്നവനോ അറിയാത്തവനോ എന്ന് ആദ്യം മനസ്സിലാക്കി, അതനുസരിച്ച് ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ബുദ്ധിമാനാണ്.
അനിര്ണീയ പ്രവക്താരം ബാലഃ പ്രശ്നം കരോതി യഃ । അധമഃ പൃച്ഛകസ് സ സ്യാന് ന മഹാര്ഥസ്യ ഭാജനമ്
ആർ സംസാരിക്കുന്നവനാണ് എന്ന് നോക്കാതെ കുട്ടിപോലെ ആരെങ്കിലും ചോദ്യം ചെയ്താൽ, അത്തരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവൻ താഴ്ന്നവനും വലിയ അറിവിന് അർഹനല്ല.
പൂര്വാപരസമാധാനക്ഷമബുദ്ധാവ് അനിന്ദിതേ । പൃഷ്ടം പ്രാജ്ഞേന വക്തവ്യം നാധമേ പശുധര്മിണി
ആദ്യവും അവസാനംവുമൊക്കെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന, കുറ്റമില്ലാത്തവനാണ് ചോദ്യം ചെയ്താൽ മാത്രം, ജ്ഞാനിയാകുന്നവൻ ഉത്തരം പറയണം; താഴ്ന്നവനും മൃഗസ്വഭാവമുള്ളവനോടോ പറഞ്ഞാൽ വേണ്ട.
പ്രാമാണികാര്ഥയോഗ്യത്വം പൃച്ഛകസ്യാവിചാര്യ വാ । യോ വക്തി തമ് ഇഹ പ്രാജ്ഞാഃ പ്രാഹുര് മൂഢതമം നരമ്
ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവൻ സത്യാർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ യോഗ്യനാണോ എന്ന് നോക്കാതെ ആരെങ്കിലും സംസാരിച്ചാൽ, ഈ ലോകത്ത് ജ്ഞാനികൾ അവനെ ഏറ്റവും മൂഢനെന്ന് പറയുന്നു.
ത്വമ് അതീവ ഗുണാധാരഃ പൃച്ഛകോ രഘുനന്ദന । അഹം ച വക്തും ജാനാമി സ ച യോഗോ ഽയമ് ആവയോഃ
രഘുവംശത്തിലെ സന്തോഷമേ, നീ ഗുണങ്ങളുടെ ആധാരവും ഉത്തമമായ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവനും ആണ്; ഞാൻ ഉത്തരം പറയാൻ അറിയുന്നു; അതുകൊണ്ടു നമ്മള്ക്കിടയിലെ ഈ സംവാദം യുക്തിയുക്തമാണ്.
യദ് അഹം വച്മി തദ് യത്നാത് ത്വയാ ശബ്ദാര്ഥകോവിദ । ഏതദ് വസ്ത്വ് ഇതി നിര്ണീയ ഹൃദി കാര്യമ് അഖണ്ഡിതം
ഞാൻ പറയുന്നതെല്ലാം നീ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിവുള്ളവനായി, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാരാംശം മനസ്സിലാക്കി, അക്ഷതമായി ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിക്കണം.