बृहत्पर्वतपर्वाढ्या ब्रह्माण्डत्वक्परावृता । देहयष्टिर् इयं यस्यास् त्रिलोकी लोकलासिनी
ज्याच्या शरीरावर मोठ्या पर्वतरांगा शोभून दिसतात आणि ज्याच्यावर ब्रह्मांडाचं कवच आहे, असं हे शरीरच तीनही लोकांना गिळून टाकणारं आहे.
सुखं दुःखं भवो भावो ज्ञानम् अज्ञानम् एव च । अत्रैतान्य् उरुवृत्तानि मूलानि च फलानि च
आनंद, दुःख, अस्तित्व, भावना, ज्ञान आणि अज्ञान — या सगळ्यांचे विस्तार, त्यांची मुळे आणि फळे इथेच मोठ्या प्रमाणात दिसतात.
सुखाद् अविद्योदेत्य् उच्चैस् तद् एवान्ते प्रयच्छति । दुःखाद् अविद्योदेत्य् उच्चैस् तद् एवान्ते फलत्य् अलम्
आनंदातून अज्ञान जोरात उगवतं आणि शेवटी तेच परत देतं; दुःखातूनही अज्ञान तितक्याच ताकदीने उगवतं आणि शेवटी त्याचं फळ मिळतं.
भवाद् अविद्योदेत्य् एषा तम् एव फलति स्फुटम् । भावात् सत्ताम् अवाप्नोति तम् एव फलति क्षणात्
अस्तित्वातून अज्ञान उगवतं आणि ते स्पष्टपणे त्याचं फळ देतं; भावनेतून अस्तित्व मिळतं आणि लगेच त्याचं फळ मिळतं.
अज्ञानाद् वृद्धिम् आयाति तद् एवास्याः फलं स्मृतम् । ज्ञानेन याति संवित्तिं तद् एवान्ते प्रयच्छति
अज्ञानामुळे ती वाढते आणि हेच तिचं फळ मानलं जातं. पण ज्ञानामुळे तिला जाणीव मिळते आणि शेवटी तेच फळ परत मिळतं.
नानाविधोल्लासवती वासनामोददायिनी । घनप्रवालपटला तनुर् अस्या विजृम्भते
ती अनेक प्रकारच्या आनंदांनी भरलेली आहे, इच्छा-सुगंध देणारी आहे, आणि जणू दाट कोंब व पानांनी बनलेली तिची देहरचना विस्तारते.
दिवसव्यूहकुसुमा यामिनीलोलषट्पदा । अजस्रं स्पन्दमानैषा प्रपतद्भूतपल्लवा
ती दिवसभर फुलांनी सजलेली असते, रात्रीच्या अस्वस्थ मधमाशांनी गजबजलेली असते, आणि नेहमीच हालचाल करणारी, सतत पडणाऱ्या जीवांच्या कोंबांनी युक्त असते.
आगत्यागत्य तरसा विवेककरिणा क्वचित् । विधूयते धूतरजःप्रसरा पुनर् एति च
कधी कधी विवेकाच्या झपाट्याने येण्या-जाण्यामुळे ती हलते, तिच्या धुळीचा प्रसार उडून जातो, पण पुन्हा ती परत येते.
जायमानप्रवालाढ्या सञ्जाताङ्कुरदन्तुरा । सर्वर्तुकुसुमोपेता समग्ररसशालिनी
नवीन फुटलेल्या कोंबांनी भरलेली, उमलणाऱ्या कळ्यांनी सजलेली, सर्व ऋतूंच्या फुलांनी नटलेली, आणि सर्व रसांनी परिपूर्ण अशी ती आहे.
जन्मपर्वालिनीरन्ध्रा विनाशच्छिद्रदद्रुला । भोगाभोगरसापूर्णा विचारैकघुणक्षता
जन्माच्या आणि नाशाच्या भोकांनी तिचे शरीर झाकलेले आहे, विनाशाच्या तडा गेलेल्या जागांनी ती चिन्हांकित आहे; सुखदुःखाच्या चवींनी भरलेली, पण फक्त विचाराच्या किड्याने जखमी झालेली आहे.
विकसन्त्यः प्रतिदिनं चन्द्रार्कावलयो हि याः । व्योम्नि वातविलोलानि पुष्पाण्य् अस्याः किलाङ्ग ताः
रोज उमलणाऱ्या, म्हणजे चंद्रसूर्याच्या कक्षा, या खरे तर तिची फुलेच आहेत, जी आकाशात वाऱ्याने हलवली जातात.
अस्याः प्रस्फुरिताकाराः कोरकत्वम् उपागताः । पूरिताकाशकोशा यास् तारका रघुनन्दन
तिच्या जी रूपे चमकून उमटतात, ती कळ्यांसारखी झाली आहेत; आणि जी आकाशाचा पसारा भरतात, हे रघुनंदना, त्या म्हणजे ताराच आहेत.
चन्द्रार्कदहनालोका अस्यास् तत् कौसुमं रजः । अनेनेयं हि गौराङ्गी स्त्रीवच् चेतांसि कर्षति
चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांचा प्रकाश हाच तिच्या फुलातील पराग आहे; ह्याच्यामुळे, गोऱ्या त्वचेच्या स्त्री, ती इतर स्त्रियांची मनं आपल्याकडे ओढते.
मनोमातङ्गवलिता सङ्कल्पकलकोकिला । इन्द्रियव्यालशबला तृष्णात्वगुपरञ्जिता
तिचं मन मोठ्या हत्तीप्रमाणे डोलतं, कल्पनेचा कोकिळ तिच्या मनात गातो, इंद्रियांच्या सर्पांनी ती ठिकठिकाणी डागाळलेली आहे, आणि तृष्णेच्या रंगाने रंगवलेली आहे.
नीलाकाशतमालाङ्गसंश्रयेणोन्नतिं गता । रोदसीजानुसुस्तम्भा भुवनोद्यानभूस्थिता
निळ्या आकाशाच्या हारासारख्या विस्तारावर विसावून तिने मोठेपणा मिळवला आहे; पृथ्वी आणि आकाश या दोन स्तंभांवर उभी राहून ती जगाच्या बागेत स्थिर आहे.
अधोब्रह्माण्डखण्डेन स्वालवालेन जालिना । विहिताशेषजलधिजलक्षीरादिसेचना
ब्रह्मांडाच्या खालच्या भागाला आपला आधार करून आणि बारीक केसांच्या जाळ्याने गुंफून, ती सर्व समुद्र, पाणी आणि दूध यांचं सिंचन करते.
त्रयीविलोलभ्रमरा रमणीपुष्परञ्जिता । चित्स्पन्दवातवलिता क्रियाविपुलपत्त्रिका
तीन वेदांच्या भ्रमरांनी गजबजलेली, आनंदाच्या फुलांनी रंगवलेली, चैतन्याच्या वाऱ्याने हलणारी, आणि क्रियेच्या भरपूर पानांनी सजलेली आहे.
कुकर्माजगरव्याप्ता स्वर्गश्रीपुष्पमण्डपा । जीवजीवकनीरन्ध्रा नानामोदमदप्रदा
दुष्कृत्यांच्या सर्पांनी भरलेली, स्वर्गीय सौंदर्य आणि फुलांच्या मंडपांनी सजलेली, जीवांच्या छिद्रांनी भेदलेली, आणि अनेक प्रकारच्या आनंद व मद देणारी आहे.
नानारसमयी चित्रा नानाकुसुमहासिनी । नानाफलावलिव्याप्ता नानावर्णविकासिनी
अनेक रसांनी युक्त, रंगीबेरंगी, विविध फुलांनी बहरलेली, अनेक फळांच्या घडांनी व्यापलेली, आणि अनेक रंगांनी उजळलेली आहे.
नानालवालवलया नानाविहगधारिणी । नानापरागपरुषा नानाभ्रलवलाञ्छिता
अनेक वेल्यांनी वेढलेली, विविध पक्ष्यांनी वसलेली, वेगवेगळ्या परागांनी खरखरीत झालेली, आणि अनेक भ्रमरांच्या झुंडीने चिन्हांकित आहे.
नानालताकुट्मलिता नानावनगणोत्थिता । नानागिरितटारूढा नानाचलनिरन्तरा
अनेक वेलींनी फुललेली, विविध जंगलांच्या समूहांतून उगवलेली, अनेक डोंगरांच्या उतारांवर चढलेली आणि असंख्य शिखरांशी सतत जोडलेली.
जाता च जायमाना च म्रियमाणा तथा मृता । अनुच्छिन्ना तथा च्छिन्ना नित्यम् अच्छेदिनी तथा
ती जन्मलेली आणि जन्म घेत असलेली, मरत असलेली आणि मरण पावलेली, कधीही न तुटलेली आणि तुटलेलीसुद्धा, तसेच कायमच नाश न होणारी.
अतीता वर्तमाना च सत्येवासत्पदास्पदा । नित्यम् अत्यन्ततरुणा नित्यं शमम् उपेयुषी
ती भूतकाळातली आणि वर्तमानातली, खरी आणि खोटीही, नेहमीच अत्यंत तरुण, आणि सदैव शांततेकडे जाणारी.
महाविषलतैषा हि संसारविषमूर्छनाम् । ददाति रभसा श्लिष्टा परामृष्टा विनश्यति
हीच ती मोठी विषारी वेल आहे जी संसाराच्या नशेला कारणीभूत ठरते; ती उत्कटतेने कवटाळली तर आनंद देते, पण घट्ट पकडली तर नाहीशी होते.
स्फीतेतो गलितेतश् च रूढेतस् संस्थितान्व् इतः । इतो जलम् इतश् शैला इतो नागास् सुरा इतः
इथे काही गोष्ट वाढली आहे, तिथे ती विरघळली आहे, कुठेतरी ती घट्टपणे स्थिर झाली आहे. एका ठिकाणी पाणी आहे, दुसरीकडे डोंगर आहेत, इथे साप आहेत, तिथे देव आहेत.
इतः पृथ्वीत्वम् आयाता तथेतो द्युतया स्थिता । इतश् चन्द्रार्कतां प्राप्ता तथेतस् तारकाकृतिम्
इथून पृथ्वीचे रूप आले आहे, तिथे तेजाने ती उभी आहे. एका ठिकाणी ती चंद्र-सूर्य झाली आहे, दुसरीकडे तिने ताऱ्यांचे रूप घेतले आहे.
इतस् तम इतस् तेज इतः खम् इत उर्वरा । इतश् शास्त्रम् इतो वेदा इतो द्वयविवर्जिता
इथे अंधार आहे, तिथे प्रकाश आहे, इथे आकाश आहे, तिथे सुपीक जमीन आहे. कुठेतरी शास्त्र आहे, दुसरीकडे वेद आहेत, तर कुठेतरी दोन्हींपासून मुक्त असे काही आहे.
इतः पुण्यम् इतः पापम् इतस् स्थावरमूढता । इतो ज्ञानात् परिक्षीणा पीनेतो ऽज्ञानभावनात्
इथे पुण्य आहे, तिथे पाप आहे, इथे स्थिर आणि जडपणा आहे. कुठेतरी ज्ञानामुळे ते कमी झाले आहे, तर दुसरीकडे अज्ञान वाढवल्यामुळे ते फुलले आहे.
इतः पुण्यतपोदानैः क्षीयमाणतया स्थिता । इतो योगविलासेन नूनं क्षयम् उपागता
इथे पुण्य, तप आणि दान यामुळे ती कमी होत जाते; तर दुसरीकडे योगाच्या आनंदातून ती नक्कीच संपून जाते.
क्वचित् खगतयोड्डीना क्वचिद् देवतया स्थिता । क्वचित् स्थाणुतया रूढा क्वचित् पवनतां गता
कधी ती पक्ष्यांसारखी उडते, कधी देवतेसारखी स्थिर असते; कधी खांबासारखी उभी राहते, तर कधी वाऱ्यासारखी फिरते.