कार्यम् अण्व् अपि काले तु कृतम् एत्य् उपकारताम् । महद् अप्य् उपकारेण रिक्तताम् एत्य् अकालतः
योग्य वेळी अगदी लहान काम केलं तरी त्याचा मोठा उपयोग होतो; पण वेळ न साधता मोठं काम केलं, तर त्याचा काहीच फायदा होत नाही.
इत्य् एवम् उक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः । विरराम महातेजा विश्वामित्रो मुनीश्वरः
असं म्हणून धर्मशील आणि तेजस्वी महर्षी विश्वामित्रांनी धर्मयुक्त आणि अर्थपूर्ण वचन सांगून मौन धरलं.
श्रुत्वा वचो मुनिवरस्य महाप्रभावस् तूष्णीम् अतिष्ठद् उपपन्नम् इदं स वक्तुम् । नो युक्तियुक्तकथनेन विनैति तोषं धीमान् अपूरितमनोऽभिमतश् च लोकः
त्या महान ऋषींचं बोलणं ऐकून तो सामर्थ्यशाली मनुष्य गप्प उभा राहिला, कारण तसं करणं योग्य होतं; कारण ज्यांच्या मनातली इच्छा पूर्ण झालेली नाही, अशा बुद्धिमानांना किंवा लोकांना कितीही युक्तिवाद केला तरी समाधान मिळत नाही.
तच् छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् । मुहूर्तम् आसीन् निश्चेष्टस् सदैन्यं चेदम् अब्रवीत्
विश्वामित्रांचं बोलणं ऐकून राजसिंह काही क्षण स्तब्ध बसला, मनात दुःख घेऊन, आणि मग अशा शब्दांत बोलू लागला.
ऊनषोडशवर्षो ऽयं रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यताम् अस्य पश्यामि सह राक्षसैः
हा राजीव डोळ्यांचा राम अजून सोळा वर्षांचाही झाला नाही; मला वाटत नाही की तो राक्षसांशी लढायला तयार आहे.
इयम् अक्षौहिणी पूर्णा यस्याः पतिर् अहं प्रभो । तया परिवृतो युद्धं दास्यामि पिशिताशिनाम्
ही पूर्ण अक्षौहिणी माझी आहे, प्रभो, आणि मीच तिचा स्वामी आहे; तिच्या संगतीने मी त्या मांसाहारी राक्षसांशी युद्ध करीन.
इमे हि शूरा विक्रान्ता भृत्या अस्त्रविशारदाः । अहं चैषां धनुष्पाणिर् गोप्ता समरमूर्धनि
हे माझे सेवक धाडसी आणि पराक्रमी आहेत, शस्त्रविद्येत निपुण आहेत; आणि मी धनुष्य हातात घेऊन युद्धाच्या अग्रभागी त्यांचा रक्षणकर्ता आहे.
एभिस् सह तवारीणां महेन्द्रमहताम् अपि । ददामि युद्धं मत्तानां करिणाम् इव केसरी
या सर्वांसह, मी तुझ्या महेंद्रासारख्या बलाढ्य शत्रूंनाही युद्ध देऊ शकतो; जसा मदमस्त हत्तींमध्ये सिंह असतो तसा.
बालो रामस् त्व् अनीकेषु न जानाति बलाबलम् । अन्तःपुराद् ऋते दृष्टा नानेनान्या रणावनिः
लहान राम सैन्यात असताना कोण बलवान, कोण दुर्बल हे ओळखू शकत नाही. अंतःपुराखेरीज त्याने कधीच दुसरे रणांगण पाहिलेले नाही.
न चास्त्रैः परमैर् युक्तो न च युद्धविशारदः । न भटभ्रूकुटीनां च तज्ज्ञस् समरमूर्धसु
त्याच्याकडे उत्तम शस्त्रास्त्र नाहीत, तो युद्धकलेतही पारंगत नाही आणि रणभूमीत शूर सैनिकांच्या ताठ मस्तकांचा अनुभव त्याला नाही.
केवलं पुष्पषण्डेषु नगरोपवनेषु च । उद्यानवनकुञ्जेषु सदैव परिशीलितः
तो फक्त फुलांच्या बागांमध्ये, नगराजवळच्या वनीत आणि उद्यानातील झाडीतच नेहमी वावरलेला आहे.
विहर्तुम् एष जानाति सह राजकुमारकैः । कीर्णपुष्पोपकारासु स्वकास्व् अजिरभूमिषु
राजकुमारांसोबत खेळायला तो जाणतो, आणि आपल्या अंगणात फुलांनी सजलेल्या जागांमध्ये तो आनंदाने रमतो.
अद्य त्व् अतितरां ब्रह्मन् मम भाग्यविपर्ययात् । हिमेनेवाहतः पद्मस् सम्पन्नो हरितः कृशः
आज, हे ब्राह्मण, माझ्या नशिबाच्या उलटफेरीमुळे मी जणू हिमाने सुकलेले कमळ आहे; जे कधी हिरवेगार व फुललेले होते, ते आता कोमेजून गळून गेले आहे.
नात्तुम् अन्नानि शक्नोति न विहर्तुं गृहावनौ । अन्तःखेदपरीतात्मा तूष्णीं तिष्ठति केवलम्
त्याला ना अन्न खाता येते, ना घरात किंवा बाहेर कुठे आनंद मिळतो; त्याचे मन आतून दुःखाने भरून गेले आहे, आणि तो फक्त शांतपणे बसून राहतो.
सदारस् सहभृत्यो ऽहं तत्कृते मुनिनायक । शरदीव पयोवाहो नूनं निस्सहतां गतः
पत्नी आणि सेवकांसह मीही, हे मुनीश्रेष्ठ, त्याच्यामुळे अगदी असहाय्य झालो आहे, जणू शरद ऋतूतील पाऊस नसलेले ढग.
ईदृशो ऽसौ सुतो बाल आधिना विवशीकृतः । कथं ददामि तं तुभ्यं योद्धुं सह निशाचरैः
माझा हा मुलगा अजून लहान आहे, दुःखाने अगदी हतबल झाला आहे; अशा अवस्थेत मी त्याला राक्षसांशी लढायला तुमच्याकडे कसा देऊ?
अपि बालाङ्गनासङ्गाद् अपि साधो सुधारसात् । राज्याद् अपि सुखायैष पुत्रस्नेहो महामते
अति बुद्धिमान मित्रा, मुलावरचं प्रेम हे तरुण स्त्रियांच्या संगापेक्षा, अमृताच्या स्वादापेक्षा, किंवा राज्यसत्तेपेक्षाही जास्त आनंद देणारं असतं.
ये दुरन्ता महारम्भास् त्रिषु लोकेषु खेददाः । पुत्रस्नेहेन सन्तो ऽपि कुर्वते ते न संश्रयम्
तीनही लोकांतले कठीण आणि दमवणारे उद्योग संत लोक सहजपणे करत नाहीत, पण मुलावरच्या प्रेमासाठी मात्र ते काहीही मागेपुढे पाहत नाहीत.
असवो ऽथ धनं दारास् त्यज्यन्ते मानवैस् सुखम् । न पुत्रा मुनिशार्दूल स्वभावो ह्य् एष जन्तुषु
मुनिश्रेष्ठा, माणसं आपला जीव, धन किंवा पत्नी सहज सोडू शकतात, पण मुलांना मात्र नाही. सर्व जीवांची हीच स्वाभाविक वृत्ती आहे.
राक्षसाः क्रूरकर्माणः कूटयुद्धविशारदाः । रामस् तान् योधयत्व् इत्थम् उक्तिर् एवातिदुस्सहा
राक्षस क्रूर कृत्य करणारे आणि कपटी युद्धात पटाईत असतात. रामाने त्यांच्याशी लढावं, ही कल्पनाच सहन करायला फार कठीण आहे.