अथागत्य यमं मृत्युर् अपृच्छत् संशयच्छिदम् । किम् इत्य् अहं न शक्नोमि भोक्तुम् आकाशजं प्रभो
मग मृत्यू यमाजवळ गेला आणि शंका दूर करणाऱ्या त्या प्रभूला विचारलं, "प्रभो, आकाशातून जन्मलेलं हे जीव मी का खाऊ शकत नाही?"
मृत्यो न किञ्चिच् छक्तस् त्वम् एको मारयितुं बलात् । मारणीयस्य कर्माणि तत्कर्तॄणीह नेतरत्
मृत्यू, तुझ्या एकट्याच्या जोरावर कुणाचंही वध करणं शक्य नाही; ज्याचं मरण ठरलं आहे, त्याच्या कर्मामुळेच असं होतं, दुसरं काही कारण नसतं.
तस्माद् एतस्य विप्रस्य मारणीयस्य यत्नतः । कर्माण्य् अन्विच्छ तेषां त्वं साहाय्येनैनम् अत्स्यसि
म्हणून या ब्राह्मणाच्या मरणाचं कारण असलेली कर्मं तू काळजीपूर्वक शोध. ती सापडली की, त्यांच्या मदतीने तू त्याला संपवू शकशील.
ततस् स मृत्युर् बभ्राम तत्कर्मान्वेषणादृतः । मण्डलानि दिगन्तांश् च सरांसि सरितो दिशः
मग मृत्यू त्या कर्मांचा शोध घेण्यासाठी, मन लावून, विविध प्रदेशांत, क्षितिजावर, तळी, नद्या आणि दिशा या सगळीकडे भटकू लागला.
वनजङ्गलजालानि शैलाम्भोधितटान्य् अपि । द्वीपान्तराण्य् अरण्यानि नगराणि पुराणि च
त्याने वनं, जंगले, डोंगर, समुद्रकिनारे, दूरचे बेटे, निर्जन प्रदेश, मोठी शहरे आणि प्राचीन वस्ती अशी सर्व ठिकाणं शोधली.
ग्रामान् अखिलराष्ट्राणि देशान्तगहनानि च । एवं भूमण्डलं भ्रान्त्वा स कुतश्चिन् न कानिचित्
त्याने गावं, सगळ्या राज्यांमधील प्रदेश आणि अगदी दुर्गम भागही पाहिले; अशा रीतीने तो संपूर्ण पृथ्वीवर भटकला, पण कुठेच काहीच सापडलं नाही.
तान्य् आकाशजकर्माणि लब्धवान् मृत्युर् उद्यतः । वन्ध्यापुत्रम् इव प्राज्ञस् सङ्कल्पाद्रिम् इवापरः
मृत्यू खूपच उत्सुकतेने त्या आकाशातून जन्मलेल्या व्यक्तीचे कृत्य शोधत होता, पण त्याला काहीच मिळालं नाही—जणू एखादा शहाणा माणूस वंध्येचा मुलगा शोधतो किंवा कोणी कल्पनेच्या डोंगराचा शोध घेतो.
समपृच्छद् अथागत्य यमं सर्वार्थकोविदम् । परायणं हि प्रभवस् सन्देहेष्व् अनुजीविनाम्
मग तो परत येऊन सर्व गोष्टी जाणणाऱ्या यमराजांना विचारतो; कारण शंका असलेल्या जीवांसाठी यमराजच शेवटचा आधार असतो.
आकाशजस्य कर्माणि क्व स्थितानि वद प्रभो । धर्मराजो ऽथ सञ्चिन्त्य सुचिरं प्रोक्तवान् इदम्
हे प्रभो, आकाशातून जन्मलेल्या व्यक्तीची कर्मे कुठे राहतात, हे मला सांगा. मग धर्मराजाने बराच वेळ विचार करून असे उत्तर दिले:
आकाशजस्य कर्माणि मृत्यो सन्ति न कानिचित् । एष ह्य् आकाशजो विप्रो जातः खाद् एव केवलात्
हे मृत्युदेव, आकाशातून जन्मलेल्या या ब्राह्मणासाठी कोणतीही कर्मे नाहीत; कारण हा ब्राह्मण फक्त आकाशातूनच उत्पन्न झाला आहे.
आकाशाद् एव यो जातस् स व्योमैवामलं भवेत् । सहकारीणि नो सन्ति कारणाण्य् अस्य कानिचित्
जो आकाशातून जन्मतो, तो स्वतः शुद्ध आकाशच होतो; त्याच्यासाठी कोणतेही साहाय्य करणारे कारण नसते.
सम्बन्धः प्राक्तनेनास्य न मनाग् अपि कर्मणा । अस्ति वन्ध्यासुतस्येव तथाजाताकृतेर् इव
त्याचा मागील कर्मांशी तसूभरही संबंध नाही, जसा वंध्येच्या मुलाला किंवा कधीच न जन्मलेल्या व्यक्तीसारखा नसतो.
तस्माद् अजात एवैष स्वयम्भूर् अज एव च । नैतस्य पूर्वकर्मास्ति नभसीव महाद्रुमः
म्हणून तो खरोखरच अजन्मा, स्वयंभू आणि अजोड आहे; त्याला पूर्वीची कोणतीही कर्मे नाहीत, जणू आकाशात मोठं झाड नसावं तसं.
नैतद् अस्यावशं चित्तम् अभावात् पूर्वकर्मणः । अद्य तावद् अनेनान्यन् न किञ्चित् कर्म सञ्चितम्
त्याचं मन कोणत्याही पूर्वकर्मांनी बांधलेलं नाही, कारण तशी कर्मेच नाहीत; आणि आजपर्यंत त्याने दुसरी कोणतीही कर्मे साठवलेली नाहीत.
एष आकाशकोशात्मा विशदाकाशरूपिणि । समाधौ संस्थितो नित्यं कर्माण्य् अस्य न कानिचित्
तो आकाशासारखा निर्मळ, स्वच्छ आणि विस्तारलेला आहे; तो नेहमीच समाधीत स्थिर असतो, त्याला कोणतीही कर्मे नाहीत.
प्राक्तनानि न सन्त्य् अस्य कर्माण्य् अद्य करोति नो । किञ्चिद् अप्य् एवम् एषो ऽत्र विज्ञानाकाशमात्रकम्
त्याला ना पूर्वीची कर्मे आहेत, ना तो आत्ता काही करतो; म्हणून या सगळ्यात तो फक्त शुद्ध ज्ञानमात्र आहे.
प्राणस्पन्दो ऽस्य यत् कर्म लक्ष्यते चास्मदादिभिः । दृश्यते ऽस्माभिर् एवैतन् न त्व् अस्यास्त्य् अत्र कर्मधीः
त्याच्यातील प्राणांची हालचाल, जी आपण आणि इतर लोक कृती म्हणून पाहतो, ती फक्त आपल्यालाच दिसते; त्याला मात्र त्या कृतीची काहीही जाणीव नसते.
देहो ऽस्य दृश्यते ऽस्माभिर् नैष वेत्ति परात् पदात् । भिन्नम् आकाशम् आत्मीयं चित्स्तम्भे सालभञ्जिकाम्
त्याचे शरीर आपल्याला दिसते, पण त्याला त्याची काहीच जाणीव नसते, जसे की खांबात कोरलेली मूर्ती आकाशाला कधीच कळत नाही.
अनुत्कीर्णा यथा स्तम्भे संस्थिता सालभञ्जिका । तथैष परमात्मान्तस् स्वात्मभूतस् स्थितो द्विजः
जशी मूर्ती अजून खांबात कोरली गेलेली नसते, तशीच हा परमात्मा, स्वतःच्याच स्वरूपात, आतमध्ये स्थिर असतो, हे द्विजा.
यथा द्रवत्वं पयसि शून्यत्वं च यथाम्बरे । मारुते च यथा स्पन्दस् तथैष परमे पदे
जसे पाण्यात ओलावा, आकाशात रिकामेपणा आणि वाऱ्यात हालचाल असते, तसेच हा परमात्मा त्या सर्वोच्च अवस्थेत असतो.
कर्माण्य् अद्यतनान्य् अस्य सञ्चितानि न सन्ति हि । न पूर्वाण्य् एव तेनेह न संसारवशं गतः
त्याच्याकडे सध्याचे किंवा मागील कोणतेही कर्म साठलेले नाहीत. तो या जगाच्या फेरात अडकलेला नाही.
सहकारिकारणानाम् अभावे यः प्रजायते । नासौ स्वकारणाद् भिन्नो भवतीत्य् अनुभूयते
जेव्हा सहाय्य करणाऱ्या कारणांशिवाय काही घडते, तेव्हा ते आपल्या मूळ कारणापासून वेगळे नाही, असे अनुभवास येते.
निर्मलाकाशकोशात्मा द्विज एष स्वयम्भवः । कर्ता न पूर्वं नाप्य् अद्य कथम् आक्रम्यते वद
हा द्विज स्वतःच उत्पन्न झालेला आहे, त्याचे स्वरूप निर्मळ आकाशासारखे आहे. तो न पूर्वी कर्ता होता, न आत्ताही आहे—मग त्याच्यावर परिणाम कसा होईल, सांग.
यदैष कलनां बुद्ध्या मृत्युनाम्नीं करिष्यति । तदैव रहितो बुद्ध्या स्वयम् एव मरिष्यति
जेव्हा हा बुद्धीने मृत्यूची कल्पना करतो, तेव्हा बुद्धीपासून विरहित झाल्यावर तो त्या क्षणी आपोआप मरतो.
पृथ्व्यादिमान् अहम् अयम् इति यस्य स्वनिश्चयः । स पार्थिवो भवत्य् आशु ग्रहीतुं स च शक्यते
जो माणूस ठामपणे 'मी पृथ्वीपासून वगैरे बनलो आहे' असं समजतो, तो लवकरच पृथ्वीच्या गुणांशी एकरूप होतो आणि त्याला सहजपणे पकडता येतं.
एष त्व् अपार्थिवाकारश् शुद्धविज्ञानरूपवान् । दृढरज्ज्वेव गगनं ग्रहीतुं नैव युज्यते
पण ज्याचं स्वरूप पृथ्वीचं नाही, जो शुद्ध चैतन्याचा आहे, त्याला पकडता येत नाही—जसं मजबूत दोरीने आकाश धरता येत नाही.
भगवञ् जायते शून्यः कथं नाम वदेति मे । पृथ्व्यादयः कथं सन्ति न सन्ति वद वा कथम्
भगवंत, हे शून्य कसं जन्माला येतं आणि त्याचं अस्तित्व कसं सांगितलं जातं? मला सांगा—पृथ्वी आणि इतर घटक खरंच आहेत का नाहीत, किंवा ते कसे आहेत किंवा नाहीत हेही समजावून सांगा.
न कदाचन जातो ऽसौ न च नास्ति कदाचन । द्विजः केवलविज्ञानभामात्रं तत् तथा स्थितम्
ते कधीच जन्मत नाही आणि कधीच नाहीसं होत नाही; ते फक्त शुद्ध चैतन्य आहे, एकटं तेजस्वी असं कायमच असतं.
महाप्रलयसम्पत्तौ न किञ्चिद् अवशिष्यते । ब्रह्मास्ते शान्तम् अजरम् अनन्तात्मैव केवलम्
महाप्रलयाच्या वेळी काहीच उरत नाही; फक्त शांत, न बदलणारे, अनंत ब्रह्मस्वरूप आत्मा एकटाच राहतो.
चेत्यनिर्मुक्तचिन्मात्रम् अणूनाम् अणु विद्धि तत् । तथा तद् अणु येनास्य निकटे ऽद्रिनिभं नभः
ज्या स्वरूपात कोणतीही वस्तू नाही, अशी शुद्ध चैतन्य अवस्था — ती सर्वात सूक्ष्म आहे, अगदी सूक्ष्मातली सूक्ष्म. जसं डोंगराजवळून पाहिल्यावर आकाश डोंगरासारखं वाटतं, तशीच ती सूक्ष्मता आहे.