सलिले ऽन्तर् यथा वीचिर् मृदो ऽन्तर् घटको यथा । तथा यत्र जगत्सत्ता तत् कथं खात्मकं भवेत्
पाण्यात लाट असते किंवा मातीमध्ये भांडे असते, त्याचप्रमाणे जिथे जिथे जगाचे अस्तित्व आहे, तिथे ते केवळ आकाशासारखे कसे असू शकेल?
मृज्जलाद्युपमानश्रीस् साकारात्रा समा न सा । ब्रह्म त्व् आकाशविशदं तस्यान्तस्स्थं तथैव तत्
माती आणि पाण्याचे उदाहरण जरी साकार असले तरी ते पूर्णपणे तंतोतंत नाही; ब्रह्म हे आकाशासारखे निर्मळ आहे आणि त्यातच हे जग अगदी तसंच सामावलेलं आहे.
तस्माद् यादृक् चिदाकाशम् आकाशाद् अपि निर्मलम् । तदन्तस्स्थं तादृग् एव जगच्छब्दार्थभाग् अपि
म्हणून, जशी चैतन्याची जागा आकाशापेक्षा पण अधिक निर्मळ असते, तशीच तिच्यात असलेली ही सृष्टी, शब्द आणि त्यांचे अर्थ — हे सुद्धा तितकेच निर्मळ आणि चैतन्यस्वरूप आहेत.
मरिचे ऽन्तर् यथा तैक्ष्ण्यम् ऋते भोक्तुर् न लक्ष्यते । चिन्मात्रत्वं पराकाशे तथा चेत्यकलां विना
जसा एखाद्या किरणातला तिखटपणा फक्त अनुभवणाऱ्यालाच कळतो, तसंच परब्रह्मरूप चैतन्याच्या आकाशात शुद्ध चैतन्य हे केवळ जाणिवेच्या वस्तूंशिवाय वेगळं ओळखता येत नाही.
तस्माच् चिद् अप्य् अचिद्रूपा चेत्यरिक्ततयात्मनि । जगत्ता तादृश्य् एवेयं तादृङ्मात्रात्मतावशा
म्हणून, चैतन्य सुद्धा वस्तू नसल्यामुळे जणू जड वाटतं; आणि या जगाचं अस्तित्व सुद्धा असंच आहे, कारण त्या चैतन्याच्या स्वरूपामुळेच ते तसं दिसतं.
रूपालोकमनस्कारास् तन्मया एव नेतरत् । यथास्थितम् अतो विश्वं सुषुप्तं तुर्यम् एव वा
रूप, प्रकाश आणि मनाचे संकल्प हे सगळे फक्त त्या चैतन्याचेच आहेत, दुसरं काही नाही. म्हणून हे विश्व जसं आहे तसं, ते गाढ झोपेत किंवा फक्त तुरीय अवस्थेतच आहे.
तेन योगी सुषुप्तात्मा व्यवहार्य् अपि शान्तधीः । आस्ते ब्रह्म निराभासं सर्वभासां समुद्गकम्
म्हणून असा योगी, ज्याचे मन नेहमी शांत असते आणि जो व्यवहार करतानाही सखोल निद्रेसारख्या स्थितीत राहतो, तो सर्व स्वरूपांचा मूळ असलेल्या, पण स्वतः कोणतेही रूप नसलेल्या ब्रह्मातच स्थिर असतो.
आकारिणि यथा सौम्ये स्थितस् तोये द्रवक्रमः । अनाकृतौ तथा विश्वं स्थितं तत्सदृशं परे
जसा पाण्यात ओलावा असतो, पाणी कोणत्याही आकारात असो किंवा नसो, तसा हे सौम्य, हे विश्वही परमात्म्यात, प्रकट असो वा अप्रकट, नेहमीच तसंच असतं.
पूर्णात् पूर्णं प्रसरति निराकारान् निराकृति । ब्रह्मणो विश्वम् आभातं तद् विश्वार्थविवर्जितम्
पूर्णातून पूर्ण निर्माण होतं; निराकारातून निराकार पसरतो; ब्रह्मातून हे विश्व प्रकट होतं, पण त्या विश्वाला स्वतःचं असं काहीही वस्तुतः अस्तित्व नाही.
पूर्णात् पूर्णं प्रसरति संस्थितं पूर्णम् एव तत् । अतो विश्वम् अनुत्पन्नं यच् चोत्पन्नं तद् एव तत्
पूर्णातून पूर्ण निर्माण होतं आणि जे काही स्थिर आहे, तेही पूर्णच आहे; म्हणून हे विश्व कधीच जन्मलेलं नाही, आणि जे काही जन्मलेलं दिसतं, तेही तेच पूर्ण आहे.
चेत्यासम्भवतस् तस्मिन् पदे केव चिदर्थता । आस्वादकासम्भवतो मरिचे केव तीक्ष्णता
जिथे जाणिवाच उदयच होत नाही, तिथे कशाचंही अस्तित्व कसं वाटू शकतं? जिथे अनुभव घेणारा नाही, तिथे मृगजळाला धार कशी येईल?
सत्येवेयम् असत्यैव चितेश् चित्तोदिता परे । अभावात् प्रतिबिम्बस्य प्रतिबिम्बार्हता कुतः
ही गोष्ट खरी वाटली तरी खरी नाही; ती मनातून परमचैतन्यात निर्माण होते. प्रतिबिंबच नसेल तर प्रतिबिंबाचं स्वरूप कसं येईल?
परमाणोर् अपि परं तद् अणीयो ऽप्य् अणीयसः । शुद्धं सूक्ष्मं परं शान्तं तद् आकाशोदराद् अपि
ती अगदी सूक्ष्म कणापेक्षाही अधिक सूक्ष्म, अधिक शुद्ध, अधिक उन्नत आणि शांत आहे—आकाशाच्या पोकळीपेक्षाही अधिक.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नरूपत्वाद् अतिविस्तृतम् । तद् अनाद्यन्तम् आभासं भासनीयविवर्जितम्
दिशा, काळ किंवा दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीने ती मर्यादित नाही, म्हणून ती अत्यंत व्यापक आहे; तिला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि तिला उजळवायला काहीच लागत नाही.
चिद्रूपम् एव नो यत्र लभ्यते तत्र जीवता । कथं स्याच् चित्तताकारा वासनानिलरूपिणी
जिथे केवळ चैतन्याचं स्वरूप असतं, तिथे मनाचं रूप, जे वासनांच्या वाऱ्यामुळे तयार होतं, तिथे कसं असू शकेल?
चिद्रूपानुदयाद् एव तत्र नास्त्य् एव जीवता । न बुद्धिता न चित्तत्वं नेन्द्रियत्वं न वासनाः
जिथे फक्त चैतन्य प्रकट होतं, तिथे खरंतर जीव, बुद्धी, मन, इंद्रिय किंवा वासना असतच नाहीत.
एवं स्थितं लयारम्भपूर्णम् अप्य् अजरं पदम् । अस्मद्दृष्ट्या स्थितं शान्तं शून्यम् आकाशतो ऽधिकम्
असं स्थित झालेलं, जरी त्यात विलय आणि सुरुवात भरलेली असली, तरी ते वय न लागणारं स्थान कायम राहतं; आपल्या दृष्टीने ते शांत, रिकामं आणि आकाशापेक्षा मोठं आहे.
परमार्थस्य किं रूपं तस्यानन्तचिदाकृतेः । पुनर् एतत् समाचक्ष्व निपुणं बोधवृद्धये
परमार्थाचं स्वरूप, ज्याचं रूप अनंत चैतन्य आहे, ते नेमकं कसं आहे? कृपया हे पुन्हा सविस्तर सांग, जेणेकरून समज वाढेल.
महाप्रलयसम्पत्तौ सर्वकारणकारणम् । शिष्यते यत् परं ब्रह्म तद् इदं वर्ण्यते शृणु
महाप्रलयाच्या वेळी सर्व कारणांचा मूळ कारण म्हणून जे उरते, तेच परब्रह्म आहे. तेच आता सांगतो, ऐक.
नाशयित्वा स्वम् आत्मानं मनसो वृत्तिसङ्क्षये । यद् रूपं यद् अनाख्येयं तद् रूपं तस्य वस्तुनः
मनाच्या सर्व हालचाली थांबल्यावर, आपले अस्तित्वही नाहीसे केल्यावर, जे रूप सांगता येत नाही, तेच त्या सत्याचे खरे रूप आहे.
नास्ति दृश्यं जगद् द्रष्टा दृश्याभावाद् विलीनवत् । भातीति भासनं यत् स्यात् तद् रूपं तस्य वस्तुनः
इथे न दिसणारे जग आहे, न पाहणारा आहे, कारण दृश्य नसल्यामुळे सर्व काही लय पावते. जे शुद्ध प्रकाशासारखे चमकते, तेच त्या सत्याचे रूप आहे.
चितेर् जीवस्वभावो यो यदि चेत्योन्मुखो वपुः । चिन्मात्रं विमलं शान्तं यत् तत् कारणकारणम्
जीवाचा स्वभाव जर बाह्य वस्तूंमध्ये गुंतला असेल, तर ते शरीर आहे; पण जे फक्त शुद्ध, निर्मळ आणि शांत चैतन्य आहे, तेच सर्व कारणांचे कारण आहे.
अङ्गुष्ठस्याथ वाङ्गुल्या वाताद्यस्पर्शने सति । जीवतश् चेतसो रूपं यत् तद् परमम् आत्मनः
अंगठा किंवा बोट वारा वगैरे कोणत्याही गोष्टीने स्पर्शला नाही, अशा वेळी जिवंत मनाची जी अवस्था उरते, तीच परमात्म्याची खरी ओळख आहे.
अस्वप्नाया अनन्ताया अजडाया घनस्थितेः । यद् रूपं चिरचिन्तायास् तत् तदानघ शिष्यते
जी अवस्था दीर्घ विचारधारेनंतर, झोप नसलेली, अनंत, जडपण नसलेली आणि ठामपणे स्थिर असते, तीच, हे निष्पापा, शेवटी उरते.
यद् व्योम्नो हृदयं यद् वा शिलायाः पवनस्य च । तस्याचेत्यस्य चिद्व्योम्नस् तद् रूपं परमात्मनः
आकाशाचं किंवा दगडाचं किंवा वाऱ्याचं जे अंतरंग आहे, त्या न समजता येणाऱ्या चैतन्याच्या आकाशाचं जे स्वरूप आहे, तेच परमात्म्याचं खरं रूप आहे.
अचेत्यस्यामनस्कस्य जीवतो या क्रियावतः । स्यात् स्थितिस् सा परा शान्ता सत्ता तस्याद्यवस्तुनः
जो न समजता येणारा, मनरहित, जिवंत असूनही कृती करणारा आहे, त्याची जी शांत, सर्वोच्च आणि स्थिर अवस्था आहे, तीच आद्य तत्त्वाची खरी सत्ता आहे.
चित्प्रकाशस्य यन् मध्यं प्रकाशस्य घनस्य वा । दर्शनस्य च यन् मध्यं तद् रूपं परमात्मनः
ज्या ठिकाणी चैतन्याचा प्रकाश, किंवा प्रखर तेजाचा मध्यभाग आहे, किंवा ज्या ठिकाणी पाहण्याचे केंद्र आहे, तेच परमतत्त्वाचे खरे स्वरूप आहे.
वेदनस्य प्रकाशस्य दृश्यस्य तमसस् तथा । वेदनं यद् अनाद्यन्तं तद् रूपं परमात्मनः
अनुभूती, प्रकाश, दृश्य आणि अंधार यांच्या मध्ये जी सुरुवात आणि शेवट नसलेली जाणीव आहे, तीच परमतत्त्वाचे स्वरूप आहे.
यतो जगद् उदेतीव नित्यानुदितरूप्य् अपि । विभिन्नवद् इवाभिन्नं तद् रूपं पारमात्मनः
ज्यापासून हे जग जणू निर्माण होते असे वाटते, पण प्रत्यक्षात ते कधीच निर्माण झालेले नाही, वेगळे वाटले तरी एकरूप असते, तेच परमतत्त्वाचे स्वरूप आहे.
व्यवहारपरस्यापि यत् पाषाणवद् आसनम् । अव्योम्न एव व्योमत्वं तद् रूपं पारमात्मिकम्
जगातील व्यवहारात गुंतलेल्यालाही, जणू दगडासारखे स्थिर असलेले जे आसन आहे, आणि जे अवकाश नसतानाही अवकाशासारखे आहे, तेच परमतत्त्वाचे स्वरूप आहे.