प्रत्येकम् अण्डगोलस्य स्थितः कड्ढकरत्नवत् । भूताकृष्टिकरो भागः पार्थिवस् स स्वभावतः
प्रत्येक ब्रह्मांडाच्या गर्भात, पृथ्वीचा एक भाग असतो, जो त्याच्या स्वभावानेच चुंबकासारखा सर्व तत्त्वांना आपल्याकडे खेचतो, जसा एखादा रत्न लोखंडाकडे ओढ घेतो.
यस् सर्गविभवो ऽस्माकं धियाम् अविषयस् ततः । तज्जगत्कथने शक्तिर् न ममास्ति महामते
ही सृष्टीची जी सुरुवात आहे, ती आपल्या मनाच्या आवाक्याबाहेर आहे; म्हणून, हे महाज्ञानी, त्या जगाचे वर्णन करण्याची माझ्यात शक्ती नाही.
भीमान्धकारगहने सुमहत्य् अरण्ये नृत्यन्त्य् अदर्शितपरस्परम् एव मत्ताः । यक्षा यथा प्रवितते परमाम्बरे ऽन्तर् एवं स्फुरन्ति सुबहूनि महाजगन्ति
जसा एखाद्या घनदाट अरण्यात, घनदाट अंधारात, मद्यधुंद यक्ष एकमेकांना न दिसता नाचत असतात, तसंच त्या परम आकाशात असंख्य मोठी जगं आपोआप प्रकट होतात आणि चमकत राहतात.
एवम् आकलयन्त्यौ ते निर्गत्य जगतो निजम् । अन्तःपुरं ददृशतुर् झगितीव विनिद्रिते
अशा प्रकारे विचार करत ते दोघं त्या जगातून बाहेर पडले आणि आपलं राजवाडं पाहिलं, जणू काही एखादं शहर गाढ झोपेत शांत पडलेलं असावं.
स्थितपुष्पभरापूर्णमहाराजमहाशवम् । शवपार्श्वोपविष्टान्तश्चित्तलीलाशरीरकम्
त्यांनी फुलांच्या हारांनी मढवलेला मोठा राजाचा मृतदेह पाहिला, आणि त्या मृतदेहाजवळच मनाच्या खेळासारखं सूक्ष्म शरीर बसलेलं होतं.
घनरात्रितयाल्पाल्पमहानिद्रजनाकुलम् । धूपचन्दनकर्पूरकुङ्कुमामोदमन्थरम्
ती जागा तीन गडद रात्रींच्या खोल झोपेने ग्रासलेल्या लोकांनी भरलेली होती, आणि वातावरणात धूप, चंदन, कापूर आणि केशराचा मंद सुवास दरवळत होता.
तम् आलोक्य पुनर् भर्तुस् संसारं गन्तुम् आदृता । पपात लीला सङ्कल्पदेहेनात्रैव तन्नभः
तीने त्याला पाहिल्यावर, आपल्या पतीच्या संसारात पुन्हा जाण्याची तीव्र इच्छा मनात धरून, लीला केवळ संकल्पाने तयार झालेल्या आपल्या देहासह, इथेच त्या आकाशात पडली.
विवेश भर्तृसङ्कल्पसंसारं कञ्चिद् आततम् । संसारावरणं भित्त्वा भित्त्वा ब्रह्माण्डकर्परम्
ती आपल्या पतीच्या संकल्पातून निर्माण झालेल्या त्या विस्तीर्ण संसारात शिरली, आणि संसाराचं आवरण व ब्रह्मांडाचं कवच फोडत आत गेली.
प्राप सार्धं तया देव्या पुनर् आवरणान्वितम् । ब्रह्माण्डमण्डपं स्फारं तं प्रविश्य तथा जवात्
त्या देवीसोबत तिने पुन्हा एकदा त्या विशाल ब्रह्मांडमंडपात प्रवेश केला, जो आता पुन्हा आच्छादित झाला होता, आणि पूर्वीप्रमाणेच ती वेगाने त्यात शिरली.
ददर्श भर्तृसङ्कल्पजगज् जम्बालपल्वलम् । सा हंसी शैलकमलं तमोजलदपङ्किलम्
तीने आपल्या पतीच्या संकल्पातून निर्माण झालेलं जग पाहिलं, ते अगदी गढूळ दलदलीसारखं होतं—जसं एखाद्या हंसाला अज्ञानाच्या काळ्या पाण्याने मळलेलं पर्वतकमळ दिसतं.
देव्यौ विविशतुस् तत् ते व्योम व्योमात्मके जगत् । ब्रह्माण्डे ऽन्तर् यथा पक्वमृदुबिल्वं पिपीलिके
त्या दोन देव्या त्या आकाशात आणि आकाशस्वरूप जगात, ब्रह्मांडाच्या आत, जणू पिकलेल्या बेलात मुंगी जशी छिद्रातून शिरते तशा शिरल्या.
तत्र लोकान्तराण्य् अद्रीन् अन्तरिक्षम् अतीत्य ते । प्रापतुर् भूतलं शैलमण्डलाम्भोधिसङ्कुलम्
तेथे, त्या दोघींनी इतर लोक, पर्वत आणि आकाशमध्य भाग पार करून, पर्वतरांगा आणि समुद्रांनी भरलेल्या पृथ्वीवर पोहोचल्या.
मेरुणालङ्कृतं जम्बुद्वीपं नवदलोदरम् । तत्राथ भारते वर्षे लीलानाथस्य मण्डलम्
त्यांना मेरू पर्वताने सुशोभित, नवदल असलेला जंबूद्वीप दिसला; तिथे, भारत देशात, लीलानाथाचे राज्य होते.
एतस्मिन्न् अन्तरे तस्मिन् मण्डले मण्डितावनौ । चक्रे ऽवस्कन्दनं कश्चित् सीमान्तोद्रिक्तभूमिपः
त्या वेळेस, त्या प्रदेशात, सुंदर झालेल्या भूमीवर, सीमारेषेपर्यंत पसरलेल्या राज्याचा एक राजा विजयाचा एक कृत्य करीत होता.
तेन सङ्ग्रामसंरम्भप्रेक्षार्थं समुपागतैः । त्रैलोक्यभूतैस् तद् व्योम बभूवात्यन्तसङ्कटम्
त्या युद्धाच्या उत्साहाचा पाहायला तीनही लोकांतील सर्व जीव एकत्र आले होते, त्यामुळे आकाश अगदीच गच्च भरून गेले होते.
अशङ्कितागते ते तु देव्यौ ददृशतुर् नभः । नभश्चरगणाक्रान्तम् अम्बुदैर् इव मालितम्
त्या दोन्ही राण्या निर्भयपणे आल्या आणि त्यांनी आकाशात देवांच्या झुंडी पाहिल्या, जणू काही ढगांनी सजवलेले आकाश होते.
सिद्धचारणगन्धर्वगणविद्याधरान्वितम् । शूरग्रहणसंरब्धस्वर्गलोकाप्सरोवृतम्
त्या आकाशात सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि विद्याधर भरले होते, आणि स्वर्गलोकातील अप्सरा शूरांना पकडायला उत्सुक होऊन सभोवताली उभ्या होत्या.
रक्तमांसमुखोन्नृत्यद्भूतरक्षःपिशाचकम् । वृष्टिपुष्पभरापूर्णहस्तविद्याधराङ्गनम्
तेथे भुते, राक्षस आणि पिशाच्च तोंडात रक्त व मांस घेऊन नाचत होते, आणि विद्याधर स्त्रियांच्या हातातून फुलांची वर्षाव होत होती.
वेतालयक्षकुम्भाण्डैर् द्वन्द्वालोकनसादरैः । आयुधापातरक्षार्थगृहीताद्रितटैर् वृतम्
त्या ठिकाणी वेताळ, यक्ष आणि कुम्भांड यांनी सभोवताली वेढा घातला होता, ते सर्वजण द्वंद्वयुद्ध पाहताना आदराने पाहत होते. तसेच, शस्त्रांचा मारा टाळण्यासाठी डोंगरांच्या कड्या पकडून उभे होते.
अस्त्रमार्गनभोभागविद्रवद्भूतमण्डलम् । स्वर्गार्हशूरानयनव्यग्रेन्द्रभटभासुरम्
आकाशात शस्त्रांचा वर्षाव होत होता आणि भूतांचे झुंड घाबरून पळत होते. त्या ठिकाणी स्वर्गाला शोभेल असे शूरवीर आणि इंद्राचे तेजस्वी सैनिक यांच्यामुळे सर्वत्र प्रकाश पसरला होता.
शूरार्थालङ्कृतोत्तुङ्गलोकपालाग्र्यवारणम् । आगच्छच्छूरसङ्घातगन्धर्वोन्मुखचारणम्
शूरांसाठी सजवलेले आणि लोकपालांच्या सैन्यातील श्रेष्ठ हत्ती पुढे येत होते. शूरांची टोळी एकत्र जमली होती आणि गंधर्व व चारण उत्सुकतेने हे दृश्य पाहत होते.
शूरोत्सुकामरस्त्रैणकटाक्षेक्षितसद्भटम् । आहोपुरुषिकाक्षुब्धप्रेक्षकामोटनोद्भटम्
त्या शूरवीरांकडे प्रेमाने आणि उत्कटतेने स्त्रियांच्या नजरा लागल्या होत्या. नायकांच्या पराक्रमामुळे प्रेक्षकांची गर्दी उत्साहाने आणि कुतूहलाने भरून गेली होती.
आसन्नभीमसङ्ग्रामकिंवदन्तीपरम्परम् । लीलाहासविलासोत्कसुन्दरीधूतचामरम्
भीषण युद्धाचा गोंधळ अगदी जवळ सुरू असताना, वीरांची चर्चा एकमेकांत फिरत असते, आणि तिथे सुंदर स्त्रिया, खेळकर हास्य आणि लीलांनी कुशल, चामर हलवत असतात.
धर्म्यपक्षप्रयुक्ताग्र्यमुनिस्वस्त्ययनस्तवम् । सम्पन्नानेकलोकेशवनितानवसंस्तवम्
धर्माच्या बाजूने असलेल्या श्रेष्ठ ऋषी शुभ स्तोत्रे गातात, आणि अनेक लोकांच्या पत्न्या नवे स्तुतीगीत गातात.
वीरदोर्मण्डलाश्लेषलम्पटस्त्रीगणाकरम् । शुक्लेन शूरयशसा चन्द्रीकृतदिवाकरम्
वीरांच्या बाहूंच्या आलिंगनासाठी आतुर असलेल्या स्त्रियांचे समूह तिथे एकत्र येतात, आणि शूरांची उज्वल कीर्ती इतकी पवित्र असते की, सूर्यही जणू चंद्रासारखा वाटतो.
भगवञ् शूरशब्देन कीदृशः प्रोच्यते भटः । स्वर्गे ऽलङ्करणं कस् स्यात् को वा डिम्बाहतो भवेत्
भगवंत, 'शूर' हा शब्द कोणत्या प्रकारच्या योद्ध्यासाठी वापरला जातो? स्वर्गात कोणाला अलंकार मिळतो, आणि ḍimbāha ने मारला गेलेला कोण म्हणतात?
शास्त्रोक्ताचारयुक्तस्य प्रभोर् अर्थेन यो रणे । मृतो ऽथवा जयी वा स्यात् स शूरश् शूरलोकभाक्
जो पुरुष शास्त्रात सांगितलेल्या आचाराने आणि आपल्या स्वामीसाठी युद्धात लढतो, मग तो मरण पावला किंवा जिंकला, त्याला खरा वीर म्हणतात आणि त्याला वीरांच्या लोकात स्थान मिळते.
अन्यथा तु निकृत्ताङ्गो रणे यो मृतिम् आप्नुयात् । डिम्बाहवहतः प्रोक्तस् स नरो नरकास्पदम्
पण जर कोणी युद्धात अंगाचे अवयव तुटून मारला गेला, तर त्याला डिंबाहाने मारलेला म्हणतात आणि तो नरकाला पात्र होतो.
अयथाशास्त्रसञ्चारवृत्तेनार्थेन युध्यते । यो नरस् तस्य सङ्ग्रामे मृतस्य निरयो ऽक्षयः
जो पुरुष शास्त्राच्या विरुद्ध वर्तन करून केवळ धनासाठी युद्ध करतो, त्याला युद्धात मृत्यू आल्यास त्याला न संपणारा नरक मिळतो.
यथासम्भवशास्त्रार्थलोकाचारानुवृत्तिमान् । युध्यते तादृशस्यैव भक्त्या शूरस् स उच्यते
जो पुरुष शक्य तितक्या शास्त्राच्या अर्थानुसार आणि लोकांच्या चालीरीतीनुसार वागतो आणि अशा प्रकारे भक्तीने युद्ध करतो, त्यालाच खरा वीर म्हणतात.