मत्तवेतालकलहे चितालातरणोज्ज्वलम् । वहद्रक्तवसामिश्रगन्धबन्धुरमारुतम्
मद्यधुंद वेताळांच्या भांडणात स्मशान उजळून निघाले होते, जिथे वाऱ्यांत रक्त आणि चरबीचा दर्प मिसळून दरवळत होता.
रूपिकापेटके वेगरणद्रुटरुटारवम् । अर्धपक्वशवास्वादलुब्धयक्षोल्लसत्किलि
नाणे आणि पास्यांच्या खणखणाटात, कडक आणि वेगवान आरोळ्या घुमत होत्या, जणू अर्धवट शिजलेल्या प्रेतांच्या चवीसाठी यक्ष आनंदाने ओरडत होते.
तुङ्गवङ्गकलिङ्गाङ्गतङ्गनाङ्गलगत्खगम् । तारापातोपमभवत्संमुखज्वालरूपिकम्
बंगाल आणि कलिंगच्या स्त्रियांच्या हातात तलवारी होत्या, आणि त्यांच्या समोरच्या ज्वाळा जणू ताऱ्यांचा पडणारा प्रकाश भासत होता.
पतद्वेतालसोल्लासमध्यस्थासृक्सुरूपिकम् । पिशाचाकर्णिताभ्यर्णयोगिनीगणगायनम्
कोसळणाऱ्या वेताळांच्या धिंगाण्यात रक्त सांडत होते, आणि जवळच योग्यांच्या टोळ्या गात होत्या, ते गाणे पिशाच्चांच्या कानावर पडत होते.
प्रसृतान्त्रमहातन्त्रीप्रायसम्पन्नवादनम् । पिशाचवासनोत्क्रान्तपिशाचीभूतमानवम्
तेथे मोठ्या तंतुवाद्यांवर बहुतेक वेळा संगीत वाजवले जात होते, आणि पिशाच्चांच्या वासनांनी पछाडलेले पुरुष स्वतःच पिशाच्चीसारखे झाले होते.
रूपिकालोकनापूर्वत्रासार्धमृतसद्भटम् । क्वचिद्वेतालरक्षोभिर् अहनीवोन्नमद्रणम्
काही वीर, ज्यांना यापूर्वी कधीही भुतांचे दर्शन घाबरवले नव्हते, ते आता अर्धमृत झाले होते; आणि कधी कधी भूमीवर भुते व राक्षस उगवून येत होते.
खरूपिकास्कन्धपतच्छवत्रस्तनिशाचरम् । नभस्सङ्घटितापूर्वभूतपेटकसङ्कटम्
काही निशाचर, भुते खांद्यावरून फेकलेले प्रेत पडताना पाहून घाबरले, आणि आकाशात भुतांच्या पेट्यांनी गच्च भरलेल्या अरुंद जागेत एकत्र झाले.
अतिप्रयत्नापहृतम्रियमाणनराधिपम् । सुभक्षापेक्षियक्षेक्षाविक्षिप्तशवराशिमत्
काही मरणाऱ्या राजांना फार प्रयत्न करून उचलून नेले जात होते, आणि चांगल्या अन्नाच्या अपेक्षेने उत्सुक असलेल्या यक्षांमुळे शबरांचे ढीग इकडे तिकडे विखुरले गेले होते.
शिवामुखानलशिखाखण्डैश् छमितनक्तगैः । समुड्डीननवाशोकपुष्पगुच्छम् इवाभितः
शिवांच्या तोंडातून निघणाऱ्या ज्वाळांच्या तुकड्यांनी रात्रीचं अंधार दूर होतं, जणू ताज्या अशोकाच्या फुलांचे गुच्छ सर्वत्र विखुरले आहेत.
कबन्धकन्धराबद्धव्यग्रवेतालबालकम् । यक्षरक्षःपिशाचाजिकचदाकाशगोल्मुकम्
काही मुलं धडाशिवाय फक्त मानेला बांधलेली, तर काहींच्या गळ्याला मोठ्या धडाचं डोकं आहे; आकाशात यक्ष, राक्षस, पिशाच्च, अज, चाड आणि गोलाकार भुतं भरून गेली आहेत.
आकाशभूधरनिकुञ्जगुहान्तराल पिण्डोपमस्थिततमोऽम्बुदपीठपूरम् । व्यालोलभूतरभसाकुलकल्पवात व्याधूतलोककरकाण्डकवाटकल्पम्
आकाशातल्या पर्वतांच्या गुंफा आणि त्यामधल्या जागांमध्ये अंधार जणू ढगांच्या आसनावर बसलेला मोठा गोळा आहे; तर भुतांच्या उन्मत्त वाऱ्यासारखा वारा जगाच्या दरवाज्यांना झाडांच्या काड्यांसारखा हलवत आहे.
एवं निशाचराचारचिरघोरे रणाङ्गने । उल्लसन्तीषु वेतालक्ष्वेडासूड्डामरारवैः
अशा भयंकर रणांगणात, जिथे रात्री हिंडणाऱ्या भुतांचा वावर फार दिवस चालू आहे, तिथे वेताळांचे किंचाळणे आणि घुबडांचे ओरडणे आकाशात घुमू लागले.
नभःप्रेक्षकसेनासु प्रगतासु यथागतम् । विश्रान्तेष्व् इव भूपेषु रथादिषु निजास्पदे
जसे आकाशाकडे पाहणारे सैन्य आले तसेच निघून जाते, आणि राजे आपल्या रथात किंवा इतर जागी, प्रत्येकजण आपल्या ठिकाणी निवांतपणे विसावतात.
महासरोजल इव जने दृश्ये रणाङ्गने । अहनीव जनाचारे स्थिते श्यामाचरेहिते
रणभूमीवर, जणू मोठ्या कमळाच्या तळ्यासारखे, लोक स्पष्टपणे दिसतात आणि दिवसा प्रमाणे उभे राहतात, कारण काळोखी माणसं मागे सरली आहेत, जणू रात्रीचा प्रवास थांबला आहे.
हस्तहार्यतमःपिण्डस्फुटकुड्ये निशागृहे । लाभोत्सवोच्छलच्चित्ते भूतसङ्घे प्रनृत्यति
रात्रीच्या घरात, जिथे भिंतींवर काळोखाचे ढग स्पष्ट दिसतात, तिथे भूतांचे जमाव मिळवण्याच्या आनंदात नाचू लागतात, जणू मनात एखादा सण उसळला आहे.
निश्शब्दशान्तसञ्चारे निद्रामुद्रे ककुब्गणे । लीलापतिर् उदारात्मा किञ्चित् खिन्नमना इव
आकाशाच्या दिशांमध्ये, जिथे हालचाल शांत आणि निःशब्द आहे, तिथे लीळेचा स्वामी, विशाल मनाचा, जणू झोपेच्या मुद्रेत थोडा थकलेला दिसतो.
प्रातःकार्यं विचार्याशु मन्त्रिभिर् मन्त्रकोविदैः । दीर्घचन्द्रसमाकारे शयने हिमशीतले
पहाटेच राजकारणाची कामं मंत्र्यांनी, जे सल्ल्यात पटाईत होते, पटकन ठरवली. तो चंद्रासारख्या गार आणि लांब पलंगावर पहुडला होता.
चन्द्रोदयनिभे वासगृहे शिशिरकोटरे । निद्रां मुहूर्तम् अगमन् मुद्रितेक्षणपुष्करः
चंद्राच्या उदयासारख्या निवांत आणि गार खोलीत, तो थोड्या वेळासाठी झोपला, त्याच्या कमळासारख्या डोळ्यांवर झोपेची हलकी छाया पसरली.
अथ ते ललने व्योम तत् परित्यज्य तद् गृहम् । रन्ध्रैर् विविशतुर् वातलेखो ऽब्जमुकुलं यथा
मग, हे सुंदरिनी, त्या घरातून बाहेर पडून त्या सगळ्या आकाशात गेल्या, जसं वारा कमळाच्या कळीतल्या फटीतून अलगद जातो.
इयन्मात्रम् इदं स्थूलं शरीरं वाग्विदां वर । रन्ध्रेण तन्तुतनुना कथं प्रविशति प्रभो
शब्दविद्येत श्रेष्ठ असलेल्या प्रभो, हे जड शरीर इतकंच असताना, ते इतक्या बारीक फटीतून, जणू धाग्यासारखं, कसं जाऊ शकतं?
आधिभौतिकदेहो ऽयम् इति यस्य मतिभ्रमः । तस्यासाव् अणुरन्ध्रेण गन्तुं शक्नोति नानघ
हे पापरहित, ज्याच्या मनात 'हा देह फक्त भौतिक आहे' असा भ्रम आहे, त्याला अगदी लहान छिद्रातूनही जाता येत नाही.
रोधितो ऽहम् अनेनेति न माम्य् अत्रेति यस्य धीः । अनुभूतानुभविनी भवतीत्य् अनुभूयते
ज्याच्या मनात 'मी याने अडकलो आहे' किंवा 'मी इथे नाही' असे विचारच येत नाहीत, त्याच्यासाठी अनुभवच अनुभव करणारा होतो.
येनानुभूतं पूर्वार्धं गच्छामीति स तत्क्रियः । कथं भवति पश्चार्धगमनोन्मुखचेतनः
जो पहिल्या अर्ध्यातील अनुभव घेतो आणि 'मी पुढे जाईन' असे म्हणतो, तोच ती कृती करतो; मग चेतना पुढच्या अर्ध्याकडे कशी वळते?
वारि नैवोर्ध्वम् आयाति नाधो गच्छति पावकः । या यथैव प्रवृत्ता चित् सा तथैवावतिष्ठते
पाणी वर जात नाही आणि अग्नी खाली जात नाही; ज्याप्रमाणे प्रत्येकाची प्रवृत्ती आहे, त्याप्रमाणेच चेतना जशी सुरू होते तशीच राहते.
छायायाम् उपविष्टस्य कुतस् तापानुभूतयः । अन्यसंवेदनो ऽन्योऽर्थः केनचिन् नानुभूयते
जसा एखादा माणूस सावलीत बसला असेल तर त्याला ऊनाचा त्रास होत नाही, तसंच दुसऱ्याचं अनुभव दुसऱ्याला कधीच कळत नाही.
या यथा सम्प्रवृत्ता चित् सा तथैव स्थितिं गता । परमेण प्रयत्नेन नीयते ऽन्यां दशां पुनः
मन ज्या मार्गाने गेलंय, तिथेच ते तसंच राहतं; पण फार मोठ्या प्रयत्नानेच ते दुसऱ्या अवस्थेत नेता येतं.
सर्पैकप्रत्ययो रज्ज्वाम् असत्यप्रत्ययाद् बलात् । निवर्तते ऽन्यथा त्व् एष तिष्ठत्य् एव यथास्थितम्
दोऱ्यात साप आहे असं चुकीचं वाटणं हे जबरदस्तीनेच दूर करता येतं; नाहीतर ते तसंच राहतं.
यथा संवित् तथा चित्तं यथा चित्तं तथेहितम् । बालं प्रत्य् अपि संसिद्धम् एतत् को नानुभूयते
जशी जाणीव, तसं मन; आणि जसं मन, तशी कृती. हे अगदी लहान मुलालाही समजतं—हे कोणाला अनुभवायला येत नाही?
यः पुनस् स्वप्नसङ्कल्पपुरुषप्रतिमाकृतिः । आकाशमात्रकाकारस् स कथं केन रोध्यते
स्वप्न, कल्पना किंवा प्रतिमेत दिसणारी जी माणसाची केवळ आकृती आहे, जिला आकाशासारखीच फक्त रूप आहे, तिला कोण आणि कसा अडवू शकतो?
चित्तमात्रशरीरं तु सर्वस्यैव हि सर्वतः । विद्यते वेदनात्वे तत् क्वचिद् एतीव हृद्गतात्
सर्वांच्या शरीराचा खरा आधार म्हणजे मनच आहे; ते जरी जाणिवेने अनुभवले जात असले, तरी कधी कधी ते हृदयातूनच उत्पन्न झाल्यासारखे वाटते.