ଏକ ଦିନ ରାମଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— “ଏହି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକର ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିବା ପରେ, ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଭରିଥିବା ଏହି ଆଲୋକ ଦେଖିଲା ପରେ, ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁନି ଅନ୍ଧକାର ଭ୍ରମ ଓ ମୂଢ଼ତାରେ ପକାଇ ପଡ଼ି ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ପଦ୍ମ ଲୋଭ ଅନ୍ଧକାରରେ ଶୁଷ୍କ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଏହା ଫୁଲିଉଠେ। ଏହି ଭବସାଗରର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ମୁଁ ପରି ସଂଗୀମାନେ ସହିତ, ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଧାରରେ ଆତ୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ମୁକ୍ତଜୀବନ ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟ ମହାସାଧୁମାନେ ଯେମିତି ଚଳିଉଛନ୍ତି, ତେମିତି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥରେ ଚଳିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଅନନ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଲାଗି, ତେଣୁ ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଦୁଃଖରେ ଆବଦ୍ଧ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅନନ୍ତ ଓ ସହଜ, ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ମନ ନିର୍ମଳ ଓ ଅପାର ଅବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ଚଳ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ପାତ୍ର। ଯେଉଁମାନେ ଖାଇବା, ମଜା, ଶାସନ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ମନ ଦୂଷିତ—ସେମାନେ ଅନ୍ଧ ଓ ଖାଲି ଢୋଲ ଭଳି। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ଚତୁର, ଦୁଷ୍ଟ, ମିଥ୍ୟା ମିତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ୱେଷୀ, ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାନର ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଦୁଃଖରୁ ଦୁଃଖ, ଭୟରୁ ଭୟ, ନରକରୁ ନରକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ରାମ, ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ନାଶ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ଭଲରେ ପ୍ରବେଶ କରିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ମିଠିଆ ମେଘ ଭଳି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅପସାରି ଯାଏ। ବିରକ୍ତ, ଏକାନ୍ତବାସୀ, ତୁମେ ଭଳି ମହାତ୍ମାମାନେ ପୂଜ୍ୟ, ସେମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଦୁହେଁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକ ଓ ବିରକ୍ତିର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଭବସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମରେ ଅସାବଧାନ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହା ବିଷ ଭଳି ଭ୍ରମ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ; ଜ୍ଞାନୀ ଭଳି ସଚେତନ ରହିବା ଦରକାର। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭବସାଗରକୁ ଦେଖି ଅସାବଧାନ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଳା ଘର ଭିତରେ ଶୁଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ବହୁଉଠୁଥିବା ବାହୁଡ଼ା ମାର୍ଗରେ ଶୁଇଥିବା ଭଳି। ନିଶ୍ଚୟ, ଏକ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଲେ ପୁନି ଫେରିବା ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଏହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତିଯୋଗ୍ୟ। ଯଦି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ; ଯଦି ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ଭବସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବ। ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଶୀଘ୍ର ଲଗିଥାଏ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ତିନି ଲୋକରେ ଅସ୍ଥିର ଶାନ୍ତି, ନିର୍ମଳତା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ରହିନାହିଁ—ଏକାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଛଡ଼ା। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ ପାଇଲେ କୌଣସି ଦୁଃଖର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ନା କୌଣସି ମିତ୍ର, ନା ଧନ, ନା ଆତ୍ମୀୟ ଉପକୃତ। ହାତ ଓ ପାଦର ଚଳା, ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବା, ଅତି ତପସ୍ୟା, ପୂଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା କେବଳ ମନକୁ ଜୟ କରି, ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ। ଏହା କେବଳ ବିବେକ, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖର ଜାଳ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂ ବସି ଚିନ୍ତନ କରି, ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦର ସୀମା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ସେମାନେ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଧାରାକୁ ସତ୍ୟ ଅମୃତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥିର, ତେଣୁ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ—ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ନାହିଁ ଭଳି। ତେଣୁ ମନର ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତିଯୋଗ୍ୟ; ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଉପଭୋଗରୁ ସତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ, ଚଳା, ଭ୍ରମଣ, ପତନ—ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ନାହିଁ—ଏହି ଶାନ୍ତିର ଉପଭୋଗରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକର ଫଳ ମିଳିଥାଏ, ଶାନ୍ତିର ପଦ୍ମ ଫୁଲିଉଠିଥାଏ। ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାହିଁନଥିଲେ, ସେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ସ୍ୱତ: ନିର୍ବିକାର—ଗଗନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି। ଶାନ୍ତିତ ମନ, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ନିଶ୍ଚଳ, ଅନ୍ଧାର ନାହିଁ, ଚାହିଁବା ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରିବା ନାହିଁ। ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ଅନୁକ୍ରମରେ ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ହେଲେ ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରବେଶ ମିଳିଥାଏ। ଭବସାଗରର ଦୀର୍ଘ ମରୁଭୂମି, ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ଭରିଥିବା, ଶାନ୍ତିର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ। ଶାନ୍ତିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଲ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଶାନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା—ଶାନ୍ତି ମଙ୍ଗଳ, ଶାନ୍ତି ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଭ୍ରମ ଦୂର କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୀତଳ, ମନ ଶାନ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦିତ—ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ର ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତିର ଚାନ୍ଦରେ ମନ ଭୂଷିତ, ସେମାନେ ଦୁଧର ସାଗର ଭଳି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତା ପାଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଭଳି, ଶାନ୍ତିରେ ଫୁଲିଉଠିଥାଏ, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ପଦ୍ମ ହୃଦୟ ଭଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତିର ଭୂଷା ଦେଇ ମୁଖ ଚମକୁଛି, ସେମାନେ ବଂଶର ନାୟକ, ପୂଜ୍ୟ, ଚାନ୍ଦ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଶାନ୍ତିର ମହିମା ତିନି ଲୋକର ହୃଦୟରେ ବସିଛି, ଏହା ଧନ ଭଳି ଉପଭୋଗ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ରାଜ୍ୟର ଧନ ଭଳି। ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ଲୋଭ, ଅସହ୍ୟ ଅପରାଧ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିତ ମନରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ।” ଏଭଳି ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, ଶାନ୍ତିର ମହିମା, ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକର ଆବଶ୍ୟକତା ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ।