ଏହି ସୁନ୍ଦର ପରିବେଶରେ, ଶାଳ, ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛର ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ନୀଳ କମଳ ଭରା ପୋଖରୀ ଛଡ଼ିଛି । ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚଞ୍ଚଳ ଝରଣା ଏବଂ ମନୋହର ତଟରେ ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ଧାରା ଚଉଁକା ହୋଇ ଗଲା । ଏଠାରେ ଲତା ଓ ତରୁଣ ପତ୍ରର ଘର ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଯାଇଛି; ମନ୍ଦାର ମୂଳ ଓ କମଳ ତଣୁ ଗନ୍ଧରେ ହରିତ ହେଉଛି । ଗୋଧାନ ଏଠାରେ ମଧୁ ଭରା ଜଳ ଧାରା ପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ମୃଦୁ ପୁଷ୍ପରେ ପୃଥିବୀ ଚିତ୍ରିତ । ଏଠିର ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲର ଘନ ଛାୟା ଲୁଚାଇ ଦେଇଛି । ଲତା ଫୁଲର ଛତା ତଳେ କୌଣସି ଖାଲି ନାହିଁ, ଏବଂ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ବନ୍ଧା ଉଦ୍ୟାନ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣ୍ଡରେ ମେଘକୁ ଢାକି ଦେଇଛି । ଏଠିର ରାଜମହଳଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକକୁ ବି ହରିଯାଇଥାଏ । କମଳ ମଞ୍ଜରୀର ରଙ୍ଗରେ ଆକାଶ ଲାଲ ହୋଇଯାଏ, ପାହାଡ଼ ଝରଣାର ଗୁଞ୍ଜନ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱର ଦିଏ, ଧଳା ମେଘ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ ଭଳି ଚମକେ । ତଳ ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲର ଲତାରେ ସଜିଛି, କୋଇଳୀ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଘୁରୁଛି, ତରୁଣୀମାନେ ନୂତନ ପୁଷ୍ପ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡୁଠାରୁ ପାଉଁଯାଏ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ । ଏଠିର ସମସ୍ତ ଜାଗା ନୂତନ ଅଙ୍କୁରରେ ଆଛାଦିତ, ସୁନ୍ଦର ଓ ତରୁଣ, ଜଙ୍ଗଲ ଲତାର ଝୁପୁଡି ମଧ୍ୟରେ ଗଲି ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ମୃଦୁ ଅର୍ବୁଦ ଏକଠି ହୋଇ ରହେ, ଘର ମେଘ ଚାଦରରେ ଢାକି ଦିଏ । ସମସ୍ତ ଦିଗ ହରିତ ଅଙ୍ଗୁରରେ ଭରିଯାଇଛି, କୁହୁଡ଼କୁ ଦୂର କରିଦେଇଛି । ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ତରୁଣୀମାନେ ଶୋଭିତ । ବାୟୁ ନୀଳ କମଳ ଫୁଲର ମଧୁର ଗନ୍ଧ ନେଇ ଆସେ, ଗୋଧାନ ଶୀତଳ ପବନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରି ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଛି । ଏଠିର ଆଙ୍ଗନ ଭୟଭୀତ ହରିଣ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛି, ମୟୂର ଝରଣାର ଝରିକା ପାଣିରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରେ । ସୁଗନ୍ଧିତ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧକୁ ଚୋରି ନେଉଛି, ଔଷଧୀ ଲତାର ଆଲୋକରେ ଦୀପ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ । ବାୟୁ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡର କୋଳାହଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ଝରଣାର ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି ମିଶି ଅନନ୍ୟ ସମ୍ବାଦ ହୁଏ । ମୁକୁତା ମାଳାର ଶୀତଳ ତରଳ ବିନ୍ଦୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ, ଲତା ଓ ଘାସକୁ ଶୋଭା ଦିଏ । ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପାହାଡ଼ ମହଳର ଶୋଭା କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ସେମାନେ ସଦା ଅକ୍ଷୟ ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥାଆନ୍ତି । ଏମିତି ଦେବସ୍ଥଳୀ ସମ ଏହି ଗ୍ରାମରେ ଦୁଇ ଦେବୀ, ଶୀତଳ ଦେହରେ ଅବତରିଲେ; ଯେପରି ସ୍ଵାନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇ ଶ୍ରୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ । ସମୟ ଅନୁସାରେ ସେହି ଧ୍ୟାନ କ୍ରମରେ ଲୀଳା ତିନି କାଳ ଅଦୂଷିତ ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ରୂପେ । ତା’ପରେ ନିଜର ସ୍ଵାଭାବିକ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ଏ ଦେବୀ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେଖି ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ପୂର୍ବ ଘଟଣା, କ୍ରିୟା ଓ ପରିସ୍ଥିତି ସମସ୍ତ ସ୍ମରଣ କରୁଛି । ଏଠି, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧା ଥିଲି, ଶୁଷ୍କ ଓ କଳା ଦେହ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପତ୍ନୀ, ଦର୍ଭା ଘାସ ଚିରିବାରେ ହାତ ଓ ପେଟ କଠିନ ହୋଇଥିଲା । ଘର ମୁଣ୍ଡର ଜଣେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିପୁଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲି, ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କ ମାଆ, ଅତିଥିମାନେ ଆସିଲେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲି । ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଉଥିଲି, ଘୃତ ଓ ଦୁଧ ଦେହରେ ଲଗାଇଥିଲି; ଗର୍ଗରୀ, ଚରୁ, କୁମ୍ଭ ପାତ୍ର ପରିଷ୍କାର କରୁଥିଲି । ସବୁବେଳେ ଖାଦ୍ୟ, ଲୁଣ, ଏକ ଜାମା, ଜଳପାତ୍ର ଓ ଭଣ୍ଡାର ନେଇ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି, ଝିଅ ଦମାଦ, ଭାଇ, ବାପା, ମାଆଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲି । ଘର ଓ ଦିନର ଚକ୍ରରେ ଶରୀର କ୍ଳାନ୍ତ, ଏକେ କଥା ପୁନରାବୃତ୍ତି କରି ଚିନ୍ତା ରେ ରହୁଥିଲି । “ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର କ’ଣ?”—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଦାପି ମନେ ଆସୁନଥିଲା । ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଥିଲା ଗୋବର ଏବଂ ଜାଉଁ ଆଣିବା; ଝୁରିଥିବା କମ୍ବଳ ପିନ୍ଧି, ଭାର ବୋହି ଶରୀରରେ ଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଏ । କାନ, କେଶ, ହାତରୁ କୀଟ ହଟେଇବା ଓ ଘର ପାଇଁ ଜାଉଁ ଉପାଦାନ ଆଣିବାରେ ସେ ସଦା ବ୍ୟସ୍ତ । ଗୋଧାନକୁ ନୀଳ ନଦୀର ତରଙ୍ଗରେ ଭିଜା ଘାସ ଖୁଆଏ, ଘର ଦ୍ୱାରେ ଚନ୍ଦନ ଚିହ୍ନ ଦେଇଥାଏ । ଘର ଚାକର ଓ ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ମନେ ରଖି କଥା କହେ, ନିୟମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରେ ଅଟୁଟ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଧରିଥିବା ପାର୍ଶ୍ୱ ଭଳି । ଏକ କାନରେ ପୁରୁଣା ପତ୍ର ରଙ୍ଗ ଦୋଲା ଦିଏ, ଦାସୀର ଦୁଃଖ ଓ ବୟସର ଚିହ୍ନ ଶରୀରରେ ପ୍ରକଟ । ଏଭଳି କଥା କହି ସେ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ସାରସ୍ୱତୀ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । “ଏହି ପୁଷ୍ପ ବାଗିଚା, ଲାଲ ଗଛର ମଞ୍ଜରୀରେ ଶୋଭିତ, ମୋର; ଏହି ପୁଷ୍ପ ମଣ୍ଡପ, ଉଦ୍ୟାନ ଭଳି, ମୋର । ଏହି କମଳ ପୋଖରୀ ପାର, ଗଛ ଓ ଘାସରେ ଆବୃତ, ମୋର; ଏହି ତର୍ଣ୍ଣିକା କର୍ଣ୍ଣିକା ନାମକ, ଯାହାର ପତ୍ର ଖାଇଯାଇଛି, ମୋର । ଏହି ଦୁଃଖିଣୀ, ଚର୍ବି ହୀନ ଓ ଜଳ ଶୂନ୍ୟ, ମୋର; ଆଜି ଏ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ସେ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ କାନ୍ଦୁଛି । ଏଠି ଦେବୀ, ମୁଁ କଥା କହିଛି, ବସିଛି, ରହିଛି; ଏଠି ଘୁମାଇଛି, ସମୟ କାଟିଛି, ଦେଇଛି, ନେଇଛି । ଏହି ମୋର ବଡ଼ ପୁଅ ଶର୍ମା ନାମେ ଘରେ କାନ୍ଦୁଛି; ଏହି ମୋର ଗାଈ, ମେଡ଼ରେ ଚରି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଧ ଦେଉଛି । ଘରେ, ଜଳାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ଅଲ୍କାଳି ଧୁଳିରେ ଢାକା, ଏହି ମୋର ଦେହ ‘ପଞ୍ଚମୟ’ ନାମରେ ଭାରି ଓ ଗଢ଼ା । ଏହି ରସୋଇଘର, ତୀବ୍ର ଲାଉ ଲତାରେ ଆବୃତ, ତୃଷ୍ଣା ଭଳି, ମୋର; ଏହି ରସୋଇଘର ଅଂଶ ଆଉ ଏକ ଦେହ ଭଳି । ଏହି ଆତ୍ମୀୟ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଏହି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ; ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଜାଉଁ ଆଣିଛନ୍ତି । ପଥର ଓ ଶଙ୍ଖ ଝୁଣ୍ଡର ଘାତରେ ସଦା ପୀଡିତ, ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ତଟର ଲତା ପତ୍ରକୁ ଛୁଇଁଯାଏ । ପାର୍ଶ୍ୱ ଝରିକା, ଚଞ୍ଚଳ ଘାସ ଓ ଫେନ ତରଙ୍ଗରେ ତଟ ଭିଜିଯାଏ । ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ବରଫ ଭଳି ଚମକେ, ତଟ ଫୁଲ ମଞ୍ଜରୀ ଦେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ । କିଂଶୁକ ଫୁଲର ରଙ୍ଗ କୋରାଲ ଭଳି ଚମକେ, ରସାନ୍ଦିତ ପୁଷ୍ପ ଏଠି ରାଶି ହୋଇ ରହିଛି । ଗ୍ରାମର ଶିଶୁମାନେ ଫଳ ଚୟନରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଗ୍ରାମ ଝରଣାର ଦ୍ରୁତ ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ମନ ଲଗାଇ ଖେଳୁଛନ୍ତି । ତଟ ତୀବ୍ର ଝରଣା ଜଳରେ ଭିଜି, ଚଉଡ଼ିଆ ଗଛ ଛାୟା ତଳେ ସଦା ଶୀତଳ ଅନୁଭବ କରୁଛି ।