ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ରାମ, ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ମନ ଏହି ଦେହକୁ ଏକ ମାତ୍ର ଭୌତିକ ଦେହ ବୋଲି ଭାବି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଛୋଟ ଛିଦ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ପାର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ଭାବନାରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ—“ମୁଁ ଏଠାରେ ବାଧା ପାଉଛି” କିମ୍ବା “ମୁଁ ଏଠାରେ ନାହିଁ”—ସେଉଁଠି ଅନୁଭବ ନିଜେ ଅନୁଭବକାରୀ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଦ୍ଧ ଜଣାଯାଏ—“ମୁଁ ଯିବି”—ସେଉଁଠି ସେଇ ଅଭିଯାନ କରେ, ଏହିପରି ଚେତନା କିପରି ଦ୍ବିତୀୟ ଅଂଶକୁ ଗମନ କରିପାରିବ? ପାଣି ଉପରକୁ ଉଠେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ତଳକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଗୁଣାନୁସାରେ ଚାଲେ, ଏଭଳି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ନିଜ ଚାଳ ଅନୁସାରେ ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣ ଛାୟାରେ ବସିଛି, ସେ କେମିତି ତାପ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ? ଏଠି ଜଣେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଅନୁଭବ ଅନ୍ୟଜଣ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ମନ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଇଛି, ସେଠାରେ ରହିଯାଏ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣାଯିବା ସମ୍ଭବ। ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଭାବିବା ଭ୍ରମ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଦୂର ହୁଏ, ନହେଲେ ଏହି ଭ୍ରମ ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ। ମନ ଯେପରି ଜାଗରୁକତା, ମନ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ଏହି ଅନୁଭବ କିଏ ନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା କିମ୍ବା ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ଆକୃତି କେବଳ ଆକାଶ ଭଳି ଅଛି—ଏହାକୁ କିଏ କିପରି ବନ୍ଧିପାରିବ? ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ମନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; କେବେ ଏହା ଅନୁଭୂତି ଭାବେ, କେବେ ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ଭାବେ ଲାଗେ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ କ୍ରମ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ଘଟେ; ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱଭାବରୁ, ପରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏକତା ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନ ଆକାଶ, ଚେତନା ଆକାଶ ଓ ଭୌତିକ ଆକାଶ ଏକାତ୍ମକ—ଏହି ତିନି ଅପୃଥକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଜାଣ। ଏହି ମନ-ଦେହ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅନୁଭବ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅନୁଭବରେ ଏହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ମନ-ଦେହ ଧୂଳିକଣା ଭିତରେ ବସିଥାଏ, ଆକାଶ ଗହ୍ୱରକୁ ନେଇଯିବାଯାଏ, ମୂଳର ଚିଲ୍ଲିକାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ଅଂକୁରରେ ରସ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଵାଳା ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଦ୍ଭାସିତ, ପାଷାଣ ହୃଦୟରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ବର୍ଷାମେଘ ଭଳି ଝରେ, ପୁନି ପାଷାଣ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ରହିଯାଏ। ଏହା ଆକାଶରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଥାଏ, ପାହାଡ଼ ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଗତି କରେ; ଅନନ୍ତ ଆକାଶ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ପୁନି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ଆକୃତି ନେଉଛି। ଏହା ମହାପାହାଡ଼ର ଆଧାର ହୁଏ, ଆକାଶ ମୁଣ୍ଡ ହୋଇ ଦେହର ଭିତର ଓ ବାହାର ଧାରଣ କରେ, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅଂକୁର ହୁଏ। ଏହି ମନ-ଦେହ ଅନେକ କୋଟି ଅମ୍ବୁଜ ନିବାସକୁ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସାଗର ଭଳି ବିଶିଷ୍ଟ, ଅସଂଖ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ରୂପ ନେଉଛି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ମନ-ଦେହ ଅଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆକାଶ ସମାନ ବିସ୍ତୃତ, ପରେ ଏହା ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକାଶ ପାଇ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଯାଏ। ଏହାର ପାଣିୟ ଗୁଣ ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବା ପୁରୁଷ “ମୁଁ ବଞ୍ଛିତାର ପୁଅ” ବୋଲି ଭାବିଥାଏ। ଏହି ମନ ଅଛି କି? ନାହିଁ କି? କିପରି ଏହି ଭାବେ ହୁଏ, କିପରି ଏଠାରୁ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଶକ୍ତି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନରେ ଅଲଗା ଭାବେ ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ, ଏହା ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହୁଏ; କିଛିଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କ୍ରମ ଏକ ତିଆରି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, କିଛିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗରେ—ଏହି କ୍ରମ କଥା ଶୁଣ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିମ୍ବା ଘୋର ଭ୍ରମ ଠାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦ୍ରୁତ କିମ୍ବା ବିଳମ୍ବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଏହା ପରି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ମହାଲୟର ପଥ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ନିଜ ଭିତରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେପରି ସ୍ୱଭାବିକ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଭ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ। ମହାଲୟର ରାତି ଶେଷରେ, ମନର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଆତ୍ମା ଏହି ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ନିଜ ଭିତରେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ମୃତି ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରେ—ଏହିପରି କୌଣସି କାରଣ ବିନା ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ରାମ, ମହାଲୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ସହିତ, ଦେହ ଛାଡି ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ମୃତି ରହିପାରିବ କିପରି? ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଆତ୍ମା ଜାଗୃତ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଛାଡିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇନଥିବେ? ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି; ମୁକ୍ତି ନ ଥିଲେ ସ୍ମୃତି ଏଠାରେ କାରଣ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁର ଅନ୍ତରେ ଯେଉଁ ଜୀବ ଭିତରେ ଜାଗୃତ ହେବା ପ୍ରୟାସ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଜାଗୃତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ଏହାକୁ ଆକାଶ, ପ୍ରକୃତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜଡ ଓ ଚେତନ ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ଜନ୍ମ ଓ ଭ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସେ ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଗୃତ ହେବାକୁ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ସତ୍ତା ଓ ଆଦି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠି ଜାଗୃତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଜାଗୃତ, ଦେହ ହୁଏ—ଏହିକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ସଂସ୍କାର ଓ କଳ୍ପନା ଭରିଥିଲେ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପରେ ଦେହି ଭାବ ଧାରଣ କରେ—ଏହିପରି ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହି ଜୀବ ଏହି ଜଗତ ଅନୁଭବକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ।