ଏକ ସୁନା କାମ କରିବାରେ ଅପରିଚିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ସୁନାର ବାଲା ଦେଖେ, ସେ କେବଳ ‘ବାଲା’ ବୋଲି ଭାବେ, ତାହାର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ସୁନା ବିଷୟରେ ତିନି ଜାଣେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଏକ ସହର, ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ରାଜମହଳ ଦେଖେ, ସେ କେବଳ ତାହାର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖେ, ତାହାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତାମାଳା, ମୟୂରପଙ୍ଖା କିମ୍ବା ଗୋଲା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକ ମୃଗମାରୀଚିକା, ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ମୃଗମାରୀଚିକା ଭଳି ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ଏହି ସଂସାର ‘ମୁଁ’ ଓ ଏହାଦି ଧାରଣାରେ ଗଠିତ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ; ଏହାର ଭିତରେ ସ୍ୱପ୍ନବସିନ୍ଦାମାନେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଏହା କିପରି ହୁଏ, ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏକ ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର, ଅତି ଗାଢ଼ ଚେତନାର ଅନନ୍ୟ ଅପାର ରୂପ ଅଛି, ଯାହା ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ ଓ ସାର, ସେଉଁଠି ଓ ସେପରି ଅବସ୍ଥିତ। ସ୍ୱପ୍ନର ସହର ଭିତରେ ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ତାହାର ନିବାସୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ; ଏବଂ ସେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଣିଷ ଭାବେ ଚିହ୍ନିବା, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଣିଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟାର ଚେତନା ସ୍ୱପ୍ନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ‘ମୁଁ ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ-ଆକାଶ ଚେତନା, ମୁଁ ମଣିଷ’—ଏହି ପରି ଧାରଣା ହୁଏ। ଚେତନା ଓ କଳ୍ପିତ ଚେତନାର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଭାବ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏପରି ଭାବରେ ଆତ୍ମାରେ ଦୁଇ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁଠାରେ ସତ୍ୟତା ଆସିଥାଏ। ଏହିପରି, ମୁନି, ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନର ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଭ୍ରମ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କ’ଣ ଦୋଷ ଅଛି? ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ସହରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମାତ୍ର ଏକ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକୃତି; ଏଠାରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ—କେବଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଏଠାରେ ପ୍ରମାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ତାଙ୍କ ଅନୁଭବର ରୂପେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି; ସଂସାର ତାଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟର ପ୍ରକାଶ, ଏହିପରି ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ। ଏପରି ଭାବରେ, ଏହି ସଂସାର ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ; ଏହାର ଭିତରେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନବସିନ୍ଦାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି। ଯଦି ସ୍ୱପ୍ନର ସହରବାସୀ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ, ଯାହା ସେଇ ରୂପର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ନୁହଁ। ଯେପରି ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ସେପରି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜଗତ ଅନୁଭବରେ ଏହି ପ୍ରତିଚ୍ଛାୟା ସତ୍ୟତା ଦୁହେଁ ପାଇଁ ଅଛି। ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନରେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯେପରି ସତ୍ୟ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ସମସ୍ତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ନିୟମ ରହିଛି। ଯେଉଁ ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସ୍ୱପ୍ନ ସହର ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଯାଏ; ମୋର ବୁଝିବାରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହିପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକୃତିରେ। ଏପରି ହେଉ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯାହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଭାବେ ଭାବୁଛ, ଜାଣ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ୱପ୍ନ, ଯାହା ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଜିତ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଯଦିଓ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ମନେ ହୁଏ; ଏହା ମୃଷା ମାୟା, ସ୍ୱପ୍ନରେ ନାରୀର ଆନନ୍ଦ ଭଳି। ସମସ୍ତ କିଛି ସମସ୍ତଠି, ଦେହର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଜଣେ ଜାଣେ, ସେଉଁଠି ସେ ଏହାକୁ ଦେଖେ। ଯେପରି ଏକ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଅଛି, ଦେଖିଲେ ତାହିଁ ମିଳେ, ସେପରି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଯେଉଁ କିଛି ଧରାଯାଏ, ସେଇ ମିଳିଥାଏ। ତାପରେ ଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ-ଜ୍ଞାନ ଭାରତୀ ବିଦୁରଥଙ୍କୁ ଜାଗୃତିର ଅମୃତ ଓ ବିବେକର ଅଂକୁର ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ। “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏଠାରେ ଲୀଳା ଲାଗି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଆମେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା, ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଥିଲା, ଦେଖିଲୁ।” ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ବିଦୁରଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ଏହା ଫଳଦାୟି ହେଉନାହିଁ; ତଥାପି, ତୁମର ଉପସ୍ଥିତି ଯେଉଁଠାରେ ମହାଫଳ ଦେଉଛି, ସେକି ଅନର୍ଥକ ହେବ? ମା, ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯିବି; ଯେପରି ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ମୋର ଲୋକକୁ ଫେରିଯିବି। ମା, ଏଠାରେ ମୋତେ ଶରଣ ଦିଅ; ଏକ ଭକ୍ତ ଶରଣାଗତକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦାତ୍ରୀ, କାରଣ ମହାନ୍ମାନେ କେବେ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ଏହି ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଏହି ରାଜକୁମାରୀ, ଯେଉଁ ଏଖଣି ଶିଶୁ, ସେମାନେ ମୋ ସହିତ ଯାଉନ୍ତୁ; ଦୟା କର। ଆସ, ତୁମେ ଗତଜନ୍ମର ଯୋଗ୍ୟ ବିବେକ ଓ ରୂଚିରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଆମେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ ଯେ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଇଛାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥାଏ।” ତେବେ ଜ୍ଞାନଦେବୀ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏହି ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ଏବେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ତୁମ ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ଅଧିକାର କରିବା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ମୋ ପାଖରେ ଏହି ବିଷୟ ସ୍ପଷ୍ଟ। ରାଜକୁମାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବ ସହରକୁ ଫେରିଯିବେ; ଶବ ହୋଇ ଏଠାରେ, ସେଠାରେ ପୁନଃ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଯେପରି ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲୁ, ତୁମେ ବାୟୁ ରୂପେ ଆସିଥିଲ; ଏହିପରି ରାଜକୁମାରୀ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଯିବାକୁ ହେବ। ଘୋଡ଼ା ଏକ ମାର୍ଗେ ଚାଲିଥାଏ, ଉଠ ଓ ଗଧା ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ, ମଦରେ ଭିଜା ଗଜ ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଯାଏ। ଏହିପରି ଦୁଇଁଜଣ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୃତଗତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହିଲା: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏକ ବିପକ୍ଷୀ ସେନା ଆସିଛି, ତୀର, ଚକ୍ର, ଖଡ଼ଗ, ଗଦା, ଲୋହା ମୁଷଳ ବର୍ଷା କରୁଛି, ଏକ ସାଗର ଭଳି ଉତ୍ତାଳିତ।