ଅଜ୍ଞେନେନ୍ଦ୍ରିଯଶଯ୍ଯାର୍ଥଂ ରାଗାସୃଗରୁଣା ତନୁଃ । ସଂସାରାରଣ୍ଯ ଆସ୍ତୀର୍ଣା ପୁନର୍ ଆମିଷପିଣ୍ଡଵତ୍
ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ବିଷରେ ଏହି ଦେହ ଚଳିତ ହୁଏ, ଏହା ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଚାରା ଦଳିର ଭଳି ପଡ଼ି ରହିଛି।
ଭୂତଶୈଲମଯୀ ସୃଷ୍ଟିର୍ ମୃନ୍ମାଂସଲଵମାତ୍ରିକା । ମୋହାତ୍ ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚିତ୍ତପଦାର୍ଥାନର୍ଥରଞ୍ଜନା
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚଭୂତର ପାହାଡ଼ ଭଳି, କେବଳ ମାଟି, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ମୋହରେ ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଚିତ୍ତକୁ ବିଷୟ ଓ ଦୁଃଖର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଏ।
ଜଯତ୍ଯ୍ ଅନଲ୍ପସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପନାକଲ୍ପପାଦପଃ । ଅଜ୍ଞାନାଂ ପ୍ରସୃତା ଯସ୍ମାଜ୍ ଜଗତ୍ପର୍ଣପରମ୍ପରାଃ
ଅନେକ ଧାରଣା ଓ କଳ୍ପନାର ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଥିବା କଳ୍ପନାର ବୃକ୍ଷ ବିଜୟୀ; ଯାହାଠାରୁ ଅଜ୍ଞାନର ପତ୍ର ଭଳି ସଂସାରର ଅନେକ ଘଟଣା ପ୍ରସରିଛି।
ଯସ୍ମିଂସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ରାଜନ୍ତେ ଲସନ୍ତି ଵିଲସନ୍ତି ଚ । ଵିଚିତ୍ରରଚନୋପେତା ଭୂରିଭୋଗଵିହଙ୍ଗମାଃ
ଏହି ବୃକ୍ଷରେ ଅନେକ ଭୋଗର ପକ୍ଷୀ ଅନେକ ଆକୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି, ଚମକୁଛନ୍ତି, ଖେଳୁଛନ୍ତି ଓ ରଙ୍ଗିନ ରୂପରେ ଭାସି ଉଠୁଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଜନ୍ମାନି ପର୍ଵାଣି କର୍ମଜାଲଂ ଚ କୋରକାଃ । ଫଲାନି ପୁଣ୍ଯପାପାନି ମଞ୍ଜର୍ଯୋ ଵିଭଵଶ୍ରିଯଃ
ଏଠାରେ ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଗଠି, କର୍ମର ଜାଳ ହେଉଛି କୁଡ଼ି, ଫଳ ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ, ଏବଂ ମଞ୍ଜରୀ ହେଉଛି ଧନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି।
ଅଜ୍ଞାନେନ୍ଦୂଦଯାଦ୍ ଏତା ଯୋଷିଦୋଷଧଯସ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସଂସାରଵନଷଣ୍ଡେ ଽସ୍ମିନ୍ ପରାଂ ଶୋଭାମ୍ ଉପାଗତାଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ଏହି ଜନନୀମାନେ ଓ ଔଷଧିମାନେ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି।
ଘନଜାଡ୍ଯଃ କଲାପୂର୍ଣସ୍ ତମଃକାଲକୃତୋଦଯଃ । ଶୂନ୍ଯୋଦିତାତ୍ମା ଦୋଷେଶୋ ଜଯତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଘନ ଅଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ଧାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାତି ସମୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଉଦିତ, ଦୋଷର ମାଲିକ ଅଜ୍ଞାନର ଚନ୍ଦ୍ର ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଅଜ୍ଞାନେନ୍ଦୋଃ ପ୍ରସାଦେନ ଵାସନାମୃତଶାଲିନା । ତର୍ପିତାଶାଚକୋରେଣ ଚିତ୍ତରତ୍ନରସୈଷିଣା
ଅଜ୍ଞାନର ଚନ୍ଦ୍ରର କୃପାରେ, ଇଚ୍ଛାର ଚକୋର ପକ୍ଷୀ, ଭାବନାର ଅମୃତ ପାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ମନର ରତ୍ନର ସାରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ।
ରାଜହଂସଵିଲାସିନ୍ଯଃ ପ୍ରାଲେଯଶିଶିରାଙ୍ଗିକାଃ । ଭାନ୍ତି କାନ୍ତାକୁମୁଦ୍ଵତ୍ଯୋ ଲୋଲଲୋଚନଷଟ୍ପଦାଃ
ରାଜହଂସମାନ ଶୋଭାବନ୍ତୀ, ତୁଷାର ପରି ଶୀତଳ ଦେହ ଥିବା ସେମାନେ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି କୁମୁଦ ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଧମ୍ମିଲ୍ଲତିମିରୋଲ୍ଲାସା ଯତ୍ ପ୍ରପାଣ୍ଡୁପଯୋଧରାଃ । ରାମାରଜନ୍ଯୋ ରାଜନ୍ତେ ତନ୍ ମୌର୍ଖ୍ଯେନ୍ଦୁଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଉଚ୍ଚ ଜୁଡା ଓ ଶୋଭାୟମାନ କେଶ, ହଳକା ରଙ୍ଗର ଛାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଛି, ରାଜବଂଶୀ ମହିଳାମାନେ ମୂର୍ଖତାର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି।
ଆପାତମାତ୍ରମଧୁରତ୍ଵମ୍ ଅନର୍ଥଵତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତଵତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଖିଲସ୍ଥିତିଭଙ୍ଗୁରତ୍ଵମ୍ । ଅଜ୍ଞାନଶାଖିନ ଇତି ପ୍ରସୃତାନି ରାମ ନାନାକୃତୀନି ଵିପୁଲାନି ଫଲାନ୍ଯ୍ ଅମୂନି
ହେ ରାମ, ଅଜ୍ଞାନର ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଓ ବହୁଳ ଫଳଗୁଡ଼ିକ, ଆରମ୍ଭରେ ମାତ୍ର ମିଠା ଲାଗେ, ମୂଲ୍ୟହୀନ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଥାଏ।
ଯନ୍ ମୁକ୍ତାଵଲିତା ରତ୍ନଭୂଷିତା ଭାନ୍ତି ଯୋଷିତଃ । ମଦେନ୍ଦାଵ୍ ଉଦିତେ କ୍ଷୁବ୍ଧକାମକ୍ଷୀରାର୍ଣଵୋର୍ମଯଃ
ମୁକ୍ତା ମାଳା ଓ ରତ୍ନ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛନ୍ତି, ମଦମାତା ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲେ, କାମନାର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ତାଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷା ବଢ଼ିଯାଏ।
ସୌଵର୍ଣାମ୍ଭୋଜକୋଶସ୍ଥଲୋଲାଲିପଟଲଶ୍ରିଯମ୍ । ଧାରଯନ୍ତି ଦୃଶସ୍ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ କପୋଲଦଲଦୋଲିତାଃ
ନାରୀମାନଙ୍କର ଗାଲ ଯେତେବେଳେ ହଲକା ହଲକା ହେବାରେ ଡାହାଣ ବା ବାମକୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେଠାରେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ପଦ୍ମ ଉପରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଘୁରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଯେପରି ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ଉଦ୍ଯାନଵନଷଣ୍ଡେଷୁ ଭୂମୌ କୃତପଦା ମଧୌ । ହୃଦ୍ଯାସ୍ ସୁମନସୋ ଭାନ୍ତି ହାସା ଇଵ ମନୋଭୁଵଃ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଉଦ୍ୟାନ, ଉପବନ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀମାନେ ପଦ ରଖିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲମାନେ ଫୁଟିଯାଏ, ଯେପରି ମନମୋହନଙ୍କର ହସ ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ରଵ୍ଯାଦଗୃଧ୍ରଗୋମାଯୁକୌଲେଯକଵଲାଙ୍ଗିକାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ ସମୁପମୀଯନ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦନପଙ୍କଜୈଃ
ନାରୀମାନେ କେବେ କେବେ ଗିଧ, ଶିଆଳ ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ କୁକୁରଙ୍କ ଦେହ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାନ୍ତି, ଆଉ କେବେ କେବେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚନ୍ଦନ ଓ ପଦ୍ମ ସହିତ ମଧ୍ୟ।
ସୌଵର୍ଣକଲଶାମ୍ଭୋଜକୋରକୋତ୍ତୁଙ୍ଗଲିଙ୍ଗଵତ୍ । ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ତନଶ୍ରେଣୀ ରକ୍ତପ୍ରତିସମୁଦ୍ଗିକା
ନାରୀମାନଙ୍କର ଷଣ୍ଡା ଷଣ୍ଡା ଅଂଶ ଓ ଲାଲ ଟିପ୍ ପରି ଥିବା ଛାତିମାନେ ସୁନାର କଳଶ, ପଦ୍ମ କୁଢ଼ି ଓ କୁସୁମ ମୁଣ୍ଡି ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ରସାଯନେନ୍ଦୁନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦମଧୁବିମ୍ବାସଵଦ୍ରଵୈଃ । ଓଷ୍ଠାଭିଧୋ ମାଂସଲଵୋ ଲାଲାକ୍ତ ଉପମୀଯତେ
ଓଠ ଯେଉଁଥିରେ ମାଂସ ଥାଏ, ତାହାକୁ ମଧୁର ରସ, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅମୃତ ଧାରା କିମ୍ବା ମଧୁ ଓ ମଦର ଝରଣା ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ।
ଶଲ୍ମଲ୍ଯଷ୍ଠୀଲିକାକାରା ଭୁଜାଃ କ୍ରୂରାସ୍ଥିଶଙ୍କଵଃ । ବାହୂବାହୁ ଲତାଶବ୍ଦୈର୍ ଵର୍ଣ୍ଯନ୍ତେ କଵିଭିଶ୍ ଶୁଭୈଃ
ଶାଲମଳି ଗଛର କାଢ଼ିର କାଠି ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଠୋର ହେଉଥିବା ବାହୁକୁ କବିମାନେ ଶୁଭ୍ର ଶବ୍ଦରେ ବାହୁ ଲତା ଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
କଦଲୀସ୍ତମ୍ଭସମ୍ଭାରସୁନ୍ଦରୀ ସୁନ୍ଦରୀରତା । ଊରୁଶୋଭୋଦିତାନଙ୍ଗତୋରଣଶ୍ରୀର୍ ଵିରାଜତେ
କଦଳୀ ଗଛର ଥୁପ ଭଳି ମନୋହର ଜଘନ୍ନ, ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କର ଆକର୍ଷଣ ଜଗାଇ ନୂପୁର ଦ୍ୱାର ଭଳି ଚମକୁଛି।
ଆପାତମାତ୍ରମଧୁରା ମଧ୍ଯେ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନୁପାତିନୀ । ଶୀଘ୍ରାଵସାନଵିରସା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ
ଭୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମାତ୍ର ମିଠା ଲାଗେ, ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ହେଲେ ବିରୋଧ ଆସେ; ଏହା ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସ୍ୱାଦ ହରାଇ ଯାଏ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସମୁପୈତି ମତିର୍ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ଶତଶାଖତାମ୍ । ଦୁଃଖଶାଖାସୁ ଜାଯନ୍ତେ ନାନାକର୍ମଫଲଶ୍ରିଯଃ
ମନ ଦୁଃଖକୁ ପାଇଯାଏ, ଏହି ଦୁଃଖ ଶଂଖା ଶଂଖା ଶାଖାରେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ; ଦୁଃଖର ଏହି ଶାଖାଗୁଡିକରେ ନାନା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ବଦ୍ଧଜାଲଘନାକାରାଃ କାରାର୍ଥମ୍ ଇଵ ରଜ୍ଜଵଃ । ଵୀରୁଧଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାଶାଃ ପ୍ରତାନଗହନସ୍ଥିତାଃ
ଇଛାଗୁଡିକ ଦୃଢ଼ ଜାଲ ଭଳି ରସିରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଅଛି; ବର୍ଷା ଋତୁର ଲତା ଭଳି, ଏହି ଇଛାଗୁଡିକ ଗୁଛା ଗୁଛା ଆକାରରେ ଜଡି ରହିଥାନ୍ତି।
ସାରତାଂ ମୋହମିହିକା କାର୍ଯାକାର୍ଯଵିକାରିଣୀ । ଯମୁନା ପ୍ରାଵୃଷୀଵୈତି ତିମିରଶ୍ଯାମଲାଚିରମ୍
ମୂଢତାର କୁହୁଡି, ଯାହାର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକାର୍ଯ୍ୟର ଧାରଣାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ, ଶୀଘ୍ର ଏକ ଅନ୍ଧାର ବର୍ଷା ଯମୁନା ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
କଟୂକୃତାନ୍ତଃକରଣୋ ନାନାକାରଵିକାରଦଃ । ସ୍ଵଦତେ ଵିଗତସ୍ନେହଂ ଜନ୍ମପ୍ରତିଵିଷାରସଃ
ଅନ୍ତଃକରଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଢ଼ା ହୋଇଯାଇ, ନାନା ଆକାର ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ପ୍ରେମ ହୀନ ଜନ୍ମର ସ୍ୱାଦକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଵ୍ଯାଧୂତଜର୍ଜରାଜୀର୍ଣଜନତାପର୍ଣରାଜଯଃ । ସ୍ଵକର୍ମପଵନା ଵାନ୍ତି ନାନାକନକରେଣଵଃ
ଏହି ଜଗତରେ ବୟସରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିଜ କର୍ମର ପବନ ଏମିତି ଉଡାଇ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ହେଲା ତାଙ୍କର ସୁନା ଧୂଳି ଚାରିପାଖରେ ବିକି ଯାଏ।
କାଲଃ କଵଲିତାନନ୍ତଜଗତ୍ପକ୍ଵଫଲୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ଘସ୍ମରାପାରଜଠରଃ କଲ୍ପୈର୍ ଅପି ନ ତୃପ୍ଯତି
ଏହି କାଳ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏବଂ ପକା ଫଳକୁ ଗିଳିଯାଏ, ତାହାର ଅପାର ଭୁକ୍କୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଅନେକ ଯୁଗ ବିତିଗଲେ ମଧ୍ୟ।
ମୋହମାରୁତପା ମତ୍ତାସ୍ ତ୍ଵରାଵିଷଵିକାରିଣଃ । ସ୍ଫୁରନ୍ତୀହାହଯଶ୍ ଚିତ୍ତବିଲେ ବଲଵଦାପଦଃ
ମନର ଗହ୍ୱରେ ମୋହର ବାତାସରେ ମତ୍ତ, ତ୍ୱରାର ବିଷରେ ବଦଳିଯାଇଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିପଦଗୁଡ଼ିକ ଅଶ୍ୱମାନେ ଦୌଡ଼ିବା ପରି ଉଠିଯାନ୍ତି।
ଚିନ୍ତାପିଶାଚ୍ଯୋପହତା ଵିଵେକେନ୍ଦୂଦଯଂ ଵିନା । ତମସୈଵ ନିରାଲୋକା ଯାତି ଯୌଵନଯାମିନୀ
ବିବେକର ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ନହେଲେ, ଯୁବନର ରାତି ଚିନ୍ତାର ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ଅନ୍ଧକାରରେ କଟିଯାଏ।
ଜିହ୍ଵା ଜର୍ଜରତାମ୍ ଏତି ପ୍ରାକୃତାନୁନଯଜ୍ଵରୈଃ । ପଦ୍ମକୋଟରକୋଣସ୍ଥମ୍ ଅପି ପତ୍ତ୍ରଂ ହିମୈର୍ ଇଵ
ଅସାଧୁ ଆସ୍ୱାଦନର ଆଗ୍ରହ ଜ୍ୱରରେ ଜିହ୍ୱା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ମାନ୍ଦାର ଫୁଲର ଗୋଟିଏ ପତ୍ର ତାହାର ଗୁଛର କୋଣରେ ପଡି ଥଣ୍ଡାରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ।
ଦୁଃଖଜୀଵମହାଷ୍ଠୀଲଃ କଷ୍ଟକଣ୍ଟକସଙ୍କଟଃ । ସହସ୍ରଶାଖତାଂ ଯାତି ଦାରିଦ୍ର୍ଯଦୃଢଶଲ୍ମଲିଃ
ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଜୀବନ ଏକ ବଡ଼ ଦଳା ଦଣ୍ଡ ଭଳି କଠିନ ଓ କାଠିଆ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଗଢ଼ିଯାଇ ହଜାର ଶାଖା ହୋଇ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।