କାଲାଗାଧସରସ୍ଯାଂ ତୁ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ୍ଥିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ । କଲ୍ପମାତ୍ରନିମେଷେଣ ଡୀନଂ ସଂସାରସାରସୈଃ
ଅପାର କାଳ ସରୋବରରେ ପୁଣିପୁଣି ରହି, କେବଳ ଏକ କଳ୍ପର ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ ସେ ସଂସାରର ସାର ହରାଇଦିଏ।
ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ନାଶିନ୍ଯସ୍ ସନ୍ତତାସ୍ ସୃଷ୍ଟିଵିଦ୍ଯୁତଃ । କାଲମେଘେ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାଶ୍ ଚିତ୍ପ୍ରକାଶମନୋରମାଃ
ଉଠିଉଠି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅଗଣିତ ବିଜୁଳି କାଳ ମେଘ ଭିତରେ ଚମକୁଛି, ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ମନୋହର ହେଉଛି।
ପ୍ରଧ୍ଵନଦ୍ଭୂତଵିହଗାଃ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଦ୍ରୁତାଃ । କାଲତାଲାତ୍ କିଲୋତ୍ତାଲାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଫଲପାଲଯଃ
ଗଜଗଜ ଧ୍ୱନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅତି ତ୍ୱରିତ ଓ ନିରନ୍ତର ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି; ସମୟର ତାଳ ଓ ବାୟୁର ଜୋରରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଫଳର ରକ୍ଷକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଉନ୍ମେଷକୃତଵୈରିଞ୍ଚସୃଷ୍ଟଯୋ ଦେଵନାଯକାଃ । ନିମେଷକୃତସଂହାରାସ୍ ସନ୍ତି କେଚନ କୁତ୍ରଚିତ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଖୋଲିବା ସହିତ ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ଦେବତାମାନେ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି; ଚକୁ ବନ୍ଦ ହେଲେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବିନାଶ ଘଟେ।
ନିମେଷୋନ୍ମେଷସଙ୍କ୍ଷୀଣକଲ୍ପଜାଲାସ୍ ସହସ୍ରଶଃ । ରୁଦ୍ରାଃ କେଚନ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ପରମେ ପୁରେ
ଚକୁ ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ ହେବାରେ ଅନେକ କଳ୍ପ ଲୁଚିଯାନ୍ତି; କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରରେ କିଛି ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି।
ତେ ଽପି ଯସ୍ଯ ନିମେଷେଣ ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଵା । ତାଦୃଶୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦେଵେଶୋ ହ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତେଯଂ କ୍ରିଯାସ୍ଥିତିଃ
ଏହି ସବୁ ଯାହାଙ୍କର ଚକୁ ଝପକାରେ ହେଉଛି କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସେମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଦେବତାଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନନ୍ତ।
ଅନନ୍ତସଙ୍କଲ୍ପମଯେ ଶୂନ୍ଯେ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦେ । ନ ସମ୍ଭଵନ୍ତି କା ନାମ ଶକ୍ତଯଶ୍ ଚିତ୍ରଯୁକ୍ତଯଃ
ଅନନ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥାରେ, କେଉଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସମ୍ଭବ?
ଏଵମ୍ ଅକ୍ଷୀଣସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପାର୍ଥଭରଭାସ୍ଵରା । ଜାଗତୀ କଲନା ଯେଯଂ ତଦ୍ ଅଜ୍ଞାନଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଓ କଳ୍ପନାର ଭାରରେ ଚମକୁଥିବା ଏହି ସଂସାର ଏକ ଅଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଅଟେ।
ଯତ୍ ସମ୍ପଦୋ ଯଦ୍ ଉତ ସନ୍ତତମ୍ ଆପଦଶ୍ ଚ ଯଦ୍ ବାଲ୍ଯଯୌଵନଜରାମରଣୋପତାପାଃ । ଯନ୍ ମଜ୍ଜନଂ ଚ ସୁଖଦୁଃଖପରମ୍ପରାଭିର୍ ଅଜ୍ଞାନତୀଵ୍ରତିମିରସ୍ଯ ଵିଭୂତଯସ୍ ତାଃ
ଯେଉଁ ସମ୍ପଦ, ଯେଉଁ ନିରନ୍ତର ଦୁଃଖ, ଶିଶୁ, ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କଷ୍ଟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଡୁବିବା—ଏସବୁ ଅଜ୍ଞାନର ଗଭୀର ଅନ୍ଧାରର ପ୍ରକାଶ।
ସଂସାରଵନଷଣ୍ଡେ ଽସ୍ମିଂଶ୍ ଚିତ୍ପର୍ଵତତଟସ୍ଥିତେ । କୀଦୃଶୀ ଖଲ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଖ୍ଯା ଲତା ଵିକସିତା ତତା
ଏହି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଚେତନା ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ, ଅଜ୍ଞାନ ନାମକ ଲତା କେମିତି ଫୁଲି ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି?
ବୃହତ୍ପର୍ଵତପର୍ଵାଢ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତ୍ଵକ୍ପରାଵୃତା । ଦେହଯଷ୍ଟିର୍ ଇଯଂ ଯସ୍ଯାସ୍ ତ୍ରିଲୋକୀ ଲୋକଲାସିନୀ
ଏହି ଦେହଟି, ଯାହାର ଆକୃତି ମହା ପାହାଡ଼ ରେ ଭରିଆ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଖୋଲି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଭକ୍ଷିତ ହୁଏ।
ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଵୋ ଭାଵୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵ ଚ । ଅତ୍ରୈତାନ୍ଯ୍ ଉରୁଵୃତ୍ତାନି ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ
ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଭାବନା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କର ମୂଳ ଓ ଫଳ ସହିତ।
ସୁଖାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଦୁଃଖାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ଫଲତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସୁଖରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ସେହି ସୁଖକୁ ଦେଇଥାଏ; ଦୁଃଖରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଭଵାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଏଷା ତମ୍ ଏଵ ଫଲତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଭାଵାତ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ତମ୍ ଏଵ ଫଲତି କ୍ଷଣାତ୍
ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଭାବନାରୁ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାତି ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଯାଃ ଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଜ୍ଞାନେନ ଯାତି ସଂଵିତ୍ତିଂ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏହି ବୃଦ୍ଧିକୁ ଏହାର ଫଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଚେତନତାକୁ ପାଏ, ଏହି ସଚେତନତା ଶେଷରେ ଏହି ଫଳକୁ ଦେଇଥାଏ।
ନାନାଵିଧୋଲ୍ଲାସଵତୀ ଵାସନାମୋଦଦାଯିନୀ । ଘନପ୍ରଵାଲପଟଲା ତନୁର୍ ଅସ୍ଯା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହାର ଦେହ ନାନା ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇଚ୍ଛାର ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଘନ ଶାଖା ଓ ପତ୍ରର ଦଳ ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଦିଵସଵ୍ଯୂହକୁସୁମା ଯାମିନୀଲୋଲଷଟ୍ପଦା । ଅଜସ୍ରଂ ସ୍ପନ୍ଦମାନୈଷା ପ୍ରପତଦ୍ଭୂତପଲ୍ଲଵା
ଏହା ଦିନର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ରାତିର ଅସ୍ଥିର ମଧୁମକୁରା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ; ସଦା କମ୍ପିତ ଏହି ଦେହ, ପଡୁଥିବା ଜୀବ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଏ।
ଆଗତ୍ଯାଗତ୍ଯ ତରସା ଵିଵେକକରିଣା କ୍ଵଚିତ୍ । ଵିଧୂଯତେ ଧୂତରଜଃପ୍ରସରା ପୁନର୍ ଏତି ଚ
କେବେ କେବେ ବିବେକ ତ୍ୱରିତ ଆସି ଯାଇଥିବାରୁ, ଏହା ହଲିଯାଏ, ଏହାର ଧୂଳି ଚାଲିଯାଏ; ତଥାପି ପୁନି ଏହା ଫେରି ଆସେ।
ଜାଯମାନପ୍ରଵାଲାଢ୍ଯା ସଞ୍ଜାତାଙ୍କୁରଦନ୍ତୁରା । ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୋପେତା ସମଗ୍ରରସଶାଲିନୀ
ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଓ ପ୍ରବଳାରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଦୟମାନ କୁଳି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁର ଫୁଲ ରେ ରଙ୍ଗିତ, ସମସ୍ତ ରସରେ ପ୍ରଚୁର।
ଜନ୍ମପର୍ଵାଲିନୀରନ୍ଧ୍ରା ଵିନାଶଚ୍ଛିଦ୍ରଦଦ୍ରୁଲା । ଭୋଗାଭୋଗରସାପୂର୍ଣା ଵିଚାରୈକଘୁଣକ୍ଷତା
ଜନ୍ମ ଓ ନଶ୍ୱରତାର ଖୋଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦେହ ଭିନ୍ନ, ନାଶର ଫାଟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତାର କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଏକା ଆହତ।
ଵିକସନ୍ତ୍ଯଃ ପ୍ରତିଦିନଂ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଵଲଯୋ ହି ଯାଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵାତଵିଲୋଲାନି ପୁଷ୍ପାଣ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ କିଲାଙ୍ଗ ତାଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଫୁଟୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି, ଏହି ତାଙ୍କର ଫୁଲ, ଆକାଶରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡୁଥିବା।
ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସ୍ଫୁରିତାକାରାଃ କୋରକତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତାଃ । ପୂରିତାକାଶକୋଶା ଯାସ୍ ତାରକା ରଘୁନନ୍ଦନ
ତାଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ଆକୃତିଗୁଡିକ କୁଳି ହୋଇଯାଇଛି; ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ଯେଉଁଗୁଡିକ, ରଘୁବଂଶୀ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି ତାରା।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଦହନାଲୋକା ଅସ୍ଯାସ୍ ତତ୍ କୌସୁମଂ ରଜଃ । ଅନେନେଯଂ ହି ଗୌରାଙ୍ଗୀ ସ୍ତ୍ରୀଵଚ୍ ଚେତାଂସି କର୍ଷତି
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ହେଉଛି ଏହାର ପୁଷ୍ପର ରେଣୁ; ଏହି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଗୋରା ଚମଡ଼ ଥିବା, ସେ ନାରୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ।
ମନୋମାତଙ୍ଗଵଲିତା ସଙ୍କଲ୍ପକଲକୋକିଲା । ଇନ୍ଦ୍ରିଯଵ୍ଯାଲଶବଲା ତୃଷ୍ଣାତ୍ଵଗୁପରଞ୍ଜିତା
ମନର ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉପସ୍ଥାପିତ, କଳ୍ପନାର କୋଇଲି ଏହାର ଖେଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସାପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚିହ୍ନିତ, ତୃଷ୍ଣାର ରଙ୍ଗରେ ଏହା ରଙ୍ଗିତ।
ନୀଲାକାଶତମାଲାଙ୍ଗସଂଶ୍ରଯେଣୋନ୍ନତିଂ ଗତା । ରୋଦସୀଜାନୁସୁସ୍ତମ୍ଭା ଭୁଵନୋଦ୍ଯାନଭୂସ୍ଥିତା
ନୀଳ ଆକାଶର ମାଳା ଭଳି ବିସ୍ତୃତିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଏହା ମହାନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି; ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶର ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଏହା ଜଗତର ଉଦ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଅଧୋବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଖଣ୍ଡେନ ସ୍ଵାଲଵାଲେନ ଜାଲିନା । ଵିହିତାଶେଷଜଲଧିଜଲକ୍ଷୀରାଦିସେଚନା
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ତଳ ଅଂଶ ଏହାର ମୂଳ ଭାଗ ହେବା ସହ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କେଶର ଜାଲ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସମସ୍ତ ସାଗର, ଜଳ ଓ ଦୁଧ ଆଦିକୁ ସିଞ୍ଚନ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।
ତ୍ରଯୀଵିଲୋଲଭ୍ରମରା ରମଣୀପୁଷ୍ପରଞ୍ଜିତା । ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଵାତଵଲିତା କ୍ରିଯାଵିପୁଲପତ୍ତ୍ରିକା
ତିନି ବେଦର ମଧୁମକୁଡି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଆନନ୍ଦର ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗିତ, ଚେତନାର ପବନରେ ହଲି, କାର୍ଯ୍ୟର ଅନେକ ପତ୍ର ଧରିଥିବା।
କୁକର୍ମାଜଗରଵ୍ଯାପ୍ତା ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ରୀପୁଷ୍ପମଣ୍ଡପା । ଜୀଵଜୀଵକନୀରନ୍ଧ୍ରା ନାନାମୋଦମଦପ୍ରଦା
ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟର ସାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱର୍ଗର ଶ୍ରୀ ଓ ଫୁଲର ମଣ୍ଡପ ରହିଥିବା, ଜୀବ ଓ ଜୀବିକାର ଗୁହାରେ ବିଦ୍ରୁତ, ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଦ ଦେଇଥିବା।
ନାନାରସମଯୀ ଚିତ୍ରା ନାନାକୁସୁମହାସିନୀ । ନାନାଫଲାଵଲିଵ୍ଯାପ୍ତା ନାନାଵର୍ଣଵିକାସିନୀ
ବିଭିନ୍ନ ରସରେ ଭରିଥିବା, ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଅନେକ ଫୁଲରେ ଫୁଟିଥିବା, ଅନେକ ଫଳର ଗୁଛରେ ଢାକିଥିବା, ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ଚମକିଥିବା।
ନାନାଲଵାଲଵଲଯା ନାନାଵିହଗଧାରିଣୀ । ନାନାପରାଗପରୁଷା ନାନାଭ୍ରଲଵଲାଞ୍ଛିତା
ବିଭିନ୍ନ ଲତାର ଘେରା, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀରେ ରହିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପରାଗରେ କଠିନ, ବିଭିନ୍ନ ମଧୁମକୁଡିର ଝୁଣ୍ଡରେ ଚିହ୍ନିତ।