କାର୍ଯମ୍ ଅଣ୍ଵ୍ ଅପି କାଲେ ତୁ କୃତମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଉପକାରତାମ୍ । ମହଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପକାରେଣ ରିକ୍ତତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅକାଲତଃ
ଯେତେବେଳେ ସମୟରେ କୌଣସି ଛୋଟ କାମ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ବଡ଼ ଉପକାର ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଠିକ୍ନଥିଲେ, ବଡ଼ କାମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଵଚଃ । ଵିରରାମ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ
ଏଭଳି ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ୍ ହେଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ମୁନିଵରସ୍ଯ ମହାପ୍ରଭାଵସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଉପପନ୍ନମ୍ ଇଦଂ ସ ଵକ୍ତୁମ୍ । ନୋ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତକଥନେନ ଵିନୈତି ତୋଷଂ ଧୀମାନ୍ ଅପୂରିତମନୋଽଭିମତଶ୍ ଚ ଲୋକଃ
ମହାନ ଋଷିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେ ଲୋକ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ, କାରଣ ଏହିପରି ସମୟରେ ଏହା ଉଚିତ। କାରଣ, ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ପୂରଣ କରିପାରନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜଶାର୍ଦୂଲୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍ । ମୁହୂର୍ତମ୍ ଆସୀନ୍ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟସ୍ ସଦୈନ୍ଯଂ ଚେଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସିଂହ ସମ ଏହି ରାଜା କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବସି ରହିଲେ, ତାପରେ ଏଭଳି କହିଲେ।
ଊନଷୋଡଶଵର୍ଷୋ ଽଯଂ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ନ ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ଯତାମ୍ ଅସ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ
ଏହି ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଏଯାଁ ଶୋଳ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
ଇଯମ୍ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ପୂର୍ଣା ଯସ୍ଯାଃ ପତିର୍ ଅହଂ ପ୍ରଭୋ । ତଯା ପରିଵୃତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ଦାସ୍ଯାମି ପିଶିତାଶିନାମ୍
ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ମୋର, ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ମୁଁ; ଏହି ସେନା ସହିତ ମୁଁ ମାଂସଭୋଜୀ ଦେମନମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ଇମେ ହି ଶୂରା ଵିକ୍ରାନ୍ତା ଭୃତ୍ଯା ଅସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ଅହଂ ଚୈଷାଂ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ ଗୋପ୍ତା ସମରମୂର୍ଧନି
ଏହିମାନେ ସମସ୍ତେ ସାହସୀ ଓ ଶୂରବୀର, ଯୁଦ୍ଧ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦାସମାନେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା କରେଉଛି, ଯୁଦ୍ଧର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ।
ଏଭିସ୍ ସହ ତଵାରୀଣାଂ ମହେନ୍ଦ୍ରମହତାମ୍ ଅପି । ଦଦାମି ଯୁଦ୍ଧଂ ମତ୍ତାନାଂ କରିଣାମ୍ ଇଵ କେସରୀ
ଏହିମାନେ ସହିତ ମୁଁ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମହାଇନ୍ଦ୍ର ପରି ପ୍ରବଳ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି; ମତ୍ତ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଯେପରି।
ବାଲୋ ରାମସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୀକେଷୁ ନ ଜାନାତି ବଲାବଲମ୍ । ଅନ୍ତଃପୁରାଦ୍ ଋତେ ଦୃଷ୍ଟା ନାନେନାନ୍ଯା ରଣାଵନିଃ
ବାଳକ ରାମ ଯୁଦ୍ଧ ଶିବିରରେ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା କ’ଣ ତାହା ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିନାହିଁ।
ନ ଚାସ୍ତ୍ରୈଃ ପରମୈର୍ ଯୁକ୍ତୋ ନ ଚ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ । ନ ଭଟଭ୍ରୂକୁଟୀନାଂ ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ ସମରମୂର୍ଧସୁ
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ନୁହଁନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ମଧ୍ୟ ପାରଙ୍ଗତ ନୁହଁନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଭୃକୁଟି ଦେଖିବାର ଅନୁଭବ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ପୁଷ୍ପଷଣ୍ଡେଷୁ ନଗରୋପଵନେଷୁ ଚ । ଉଦ୍ଯାନଵନକୁଞ୍ଜେଷୁ ସଦୈଵ ପରିଶୀଲିତଃ
ସେ କେବଳ ଫୁଲ ଉଦ୍ୟାନ, ନଗର ଉପବନ ଓ ବନ ଉପବନର କୁଞ୍ଜରେ ହିଁ ସଦା ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଅଟୁଛନ୍ତି।
ଵିହର୍ତୁମ୍ ଏଷ ଜାନାତି ସହ ରାଜକୁମାରକୈଃ । କୀର୍ଣପୁଷ୍ପୋପକାରାସୁ ସ୍ଵକାସ୍ଵ୍ ଅଜିରଭୂମିଷୁ
ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ନିଜ ଅଙ୍ଗନାରେ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଖେଳିବା କେମିତି ଜାଣନ୍ତି।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅତିତରାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମମ ଭାଗ୍ଯଵିପର୍ଯଯାତ୍ । ହିମେନେଵାହତଃ ପଦ୍ମସ୍ ସମ୍ପନ୍ନୋ ହରିତଃ କୃଶଃ
ଏ ଦିନ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ଭାଗ୍ୟର ଦୁର୍ଦ୍ଦିନରେ, ମୁଁ ଏକ ହିମ ପଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ହୋଇଯାଇଛି; ଯେଉଁଠିକି ଏକ ସମୟରେ ହରିତ ଓ ଫୁଲିଥିଲା, ଏବେ କ୍ଷୀଣ ଓ ମର୍ମରା ହୋଇଯାଇଛି।
ନାତ୍ତୁମ୍ ଅନ୍ନାନି ଶକ୍ନୋତି ନ ଵିହର୍ତୁଂ ଗୃହାଵନୌ । ଅନ୍ତଃଖେଦପରୀତାତ୍ମା ତୂଷ୍ଣୀଂ ତିଷ୍ଠତି କେଵଲମ୍
ସେ ଖାଇ ପାରୁନାହାନ୍ତି, ଘରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ମନ ରଖି ପାରୁନାହାନ୍ତି; ମନ ଭିତରେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି, କିଛି କହିବା ନାହିଁ, ଚୁପଚାପ ବସି ରହିଯାନ୍ତି।
ସଦାରସ୍ ସହଭୃତ୍ଯୋ ଽହଂ ତତ୍କୃତେ ମୁନିନାଯକ । ଶରଦୀଵ ପଯୋଵାହୋ ନୂନଂ ନିସ୍ସହତାଂ ଗତଃ
ମୁଁ ମୋର ଘରବାଳି ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରକୃତି ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ମେଘ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଏ।
ଈଦୃଶୋ ଽସୌ ସୁତୋ ବାଲ ଆଧିନା ଵିଵଶୀକୃତଃ । କଥଂ ଦଦାମି ତଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ସହ ନିଶାଚରୈଃ
ମୋ ପୁଅ ଏପରି, ଏକ ଶିଶୁ, ଦୁଃଖରେ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି—ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ତୁମକୁ ଦେଇପାରିବି, ଯେଉଁଠିକି ତାଙ୍କୁ ରାତିର ଦାନବମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ?
ଅପି ବାଲାଙ୍ଗନାସଙ୍ଗାଦ୍ ଅପି ସାଧୋ ସୁଧାରସାତ୍ । ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଅପି ସୁଖାଯୈଷ ପୁତ୍ରସ୍ନେହୋ ମହାମତେ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୁଅ ପ୍ରତି ମମତା ଯେଉଁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଯୁବତୀଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ, ଅମୃତର ସ୍ୱାଦ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ତାହା ସମାନ ନୁହେଁ।
ଯେ ଦୁରନ୍ତା ମହାରମ୍ଭାସ୍ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଖେଦଦାଃ । ପୁତ୍ରସ୍ନେହେନ ସନ୍ତୋ ଽପି କୁର୍ଵତେ ତେ ନ ସଂଶ୍ରଯମ୍
ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ଅତି କଠିନ ଓ କ୍ଲେଶଦାୟକ କାମ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପୁଅ ପ୍ରତି ମମତା ପାଇଁ ସେମାନେ କିଛି ମନେ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ଅସଵୋ ଽଥ ଧନଂ ଦାରାସ୍ ତ୍ଯଜ୍ଯନ୍ତେ ମାନଵୈସ୍ ସୁଖମ୍ । ନ ପୁତ୍ରା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ଵଭାଵୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷ ଜନ୍ତୁଷୁ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ଧନ କିମ୍ବା ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀକୁ ସହଜରେ ଛାଡିପାରନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିନ୍ତୁ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତି ଏମିତି ନୁହେଁ—ଏହିଁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ।
ରାକ୍ଷସାଃ କ୍ରୂରକର୍ମାଣଃ କୂଟଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ । ରାମସ୍ ତାନ୍ ଯୋଧଯତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଉକ୍ତିର୍ ଏଵାତିଦୁସ୍ସହା
ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚତୁର ଚଳାକ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଠାଇବା କଥା ମାତ୍ର ମୋ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ।