ଅନୁତ୍ତମାନନ୍ଦପଦପ୍ରଧାନଵିଶ୍ରାନ୍ତିରିକ୍ତଂ ହି ମନୋ ମହାତ୍ମନ୍ । କଦର୍ଥଯନ୍ତୀହ ଭୃଶଂ ଵିକଲ୍ପାଶ୍ ଶ୍ଵାନୋ ଵନେ ଦେହମ୍ ଇଵାଲ୍ପଜୀଵମ୍
ଏହି ଜଗତରେ, ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କର ମନ ଯଦି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦର ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଉନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ବିକଳ ହୋଇ ରହେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ କୁକୁରମାନେ ଅଳ୍ପ ଜୀବନ ଥିବା ପଶୁର ଦେହକୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ତାଡ଼ନ୍ତି।
ପ୍ରୋଚ୍ଚଵୃକ୍ଷଚଲତ୍ପତ୍ତ୍ରଲମ୍ବାମ୍ବୁକଣଭଙ୍ଗୁରେ । ଆଯୁଷୀଶାନଶୀତାଂଶୁକଲାମୃଦୁନି ଦେହକେ
ଏହି ଦେହ ଏମିତି ନାଜୁକ, ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ଗଛର ହଲୁକା ହିଲୁଚୁଆ ପତ୍ରରୁ ଝୁଲିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ, ଏହା ଆୟୁର ନାଥଙ୍କ ଅଧୀନ ଓ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ମୃଦୁ ହୋଇଯାଇଛି।
କେଦାରଵିରଟଦ୍ଭେକକଣ୍ଠତ୍ଵକ୍କୋଣଭଙ୍ଗୁରେ । ଵାଗୁରାଵଲଯେ ଜନ୍ତୋସ୍ ସୁହୃତ୍ସ୍ଵଜନସଙ୍ଗମେ
ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଏମିତି ନାଜୁକ, ଯେପରି ଶୁଖି ହୋଇଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବେଙ୍ଗର ଗଳା ଚର୍ମର କୋଣ ଭାଗ, ଏହା ଜାଲର ଘେରାରେ ପଡ଼ିଛି।
ଵାସନାଵାତଵଲିତକଦାଶାତଡିତି ସ୍ଫୁଟେ । ମୋହୌଘମିହିକାମେଘେ ଘନଂ ସ୍ଫୂର୍ଜତି ଗର୍ଜତି
ବାସନାର ପବନରେ ଉଡ଼ି, ହଠାତ୍ ଦୁର୍ଘଟନାର ବିଜୁଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ପଡ଼େ; ମୋହର ଘନ ମେଘରେ ଅନ୍ଧାର ଗଞ୍ଜି ଓ ଗର୍ଜନ କରେ।
ନୃତ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତାଣ୍ଡଵଂ ଚଣ୍ଡେ ଲୋଲେ ଲୋଭକଲାପିନି । ସୁଵିକାସିନି ସସ୍ଫୋଟମ୍ ଅନର୍ଥକୁଟଜଦ୍ରୁମେ
ଏହି ଅଶାନ୍ତ, ଲୋଭୀ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତିଶୀଳ ଜଣେ, ଅନର୍ଥର ବନରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ସେଠାରେ ସବୁ ଦିଗରେ ଦୁଃଖ ଫୁଟିଉଠିଛି ଓ ଗଞ୍ଜନାର ଶବ୍ଦ ହେଉଛି।
କ୍ରୂରେ କୃତାନ୍ତମାର୍ଜାରେ ସର୍ଵଭୂତାଖୁହାରିଣି । ଅଶ୍ରୁତସ୍ପନ୍ଦସଞ୍ଚାରେ କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉପରିପାତିନି
ଏହି କ୍ରୂର ଜଣେ, ମୃତ୍ୟୁର ବିଲେଇ ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉଠି ଧରୁଛି, ତାଙ୍କର ପାଦ ଚାଲିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ କେଉଁଠୁ ଉପରୁ ନମି ଆସୁଛି କିଏ ଜାଣେ।
କ ଉପାଯୋ ଗତିଃ କା ଵା କା ଚିନ୍ତା କସ୍ ସମାଶ୍ରଯଃ । କେନେଯମ୍ ଅଶୁଭୋଦର୍କା ନ ଭଵେଜ୍ ଜୀଵିତାଟଵୀ
ଏହି ଜୀବନର ଅନର୍ଥ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି, କେଉଁ ପଥ ଅଛି, କେଉଁ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କେଉଁ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହା ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଉନାହିଁ?
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦିଵି ଦେଵେଷୁ ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ସୁଧିଯସ୍ ତୁଚ୍ଛମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଯନ୍ ନ ଯାତି ନରମ୍ଯତାମ୍
ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶରେ, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ତାହା କେତେ ଛୋଟ ହେଉ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନ କରିପାରନ୍ତି ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ।
ଅଯଂ ହି ଦଗ୍ଧସଂସାରୋ ନୀରନ୍ଧ୍ରକଲନାକୁଲଃ । କଥଂ ସୁସ୍ଵାଦୁତାମ୍ ଏତି ନୀରସୋ ମୂର୍ଖତାଂ ଵିନା
ଏହି ସଂସାର ତ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଛି, ଚିରକାଳ ଅସାର ଓ ଖାଲି। ମୂର୍ଖତା ଛାଡ଼ି, ଏହି ନିରସ ଜଗତ କେମିତି ମଧୁର ହୋଇପାରିବ?
ଆଶାପ୍ରତିଵିଷା କେନ କ୍ଷୀରସ୍ନାନେନ ରମ୍ଯତାମ୍ । ଉପୈତି ପୁଷ୍ପଶୁଭ୍ରେଣ ମଧୁନେଵ ସୁଵଲ୍ଲରୀ
ଆଶାର ମୂଳରେ ବିଷ ଥିବାବେଳେ, କେଉଁ ଅମୃତସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆଶା ଲତା ମଧୁ ଓ ଫୁଲର ନୂତନ ଲତା ପରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହୋଇପାରିବ?
ଅପମୃଷ୍ଟମଲୋଦେତି କ୍ଷାଲନେନାମୃତଦ୍ଯୁତିଃ । ମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ କେନ ତେନ କାମକଲଙ୍କିନଃ
ଇଚ୍ଛାର ଦାଗରେ ଦୂଷିତ ମନର ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କେଉଁ ପରିସ୍କାର କରିବାରେ ଅମୃତର ଚମକ ଉଦୟ ହେବ?
ଦୃଷ୍ଟସଂସାରଗତିନା ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟଵିନାଶିନା । କେନ ଵା ଵ୍ଯଵହର୍ତଵ୍ଯଂ ସଂସାରଵନଵୀଥିଷୁ
ସଂସାରର ଗତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ନଶ୍ୱର ଦେଖି, ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲର ରାସ୍ତାରେ କେଉଁପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ?
ରାଗଦ୍ଵେଷମହାରୋଗା ଭୋଗପୂର୍ଵାତିପୂତଯଃ । କଥଂ ଜନ୍ତୋର୍ ନ ବାଧନ୍ତେ ସଂସାରାରଣ୍ଯଚାରିଣଃ
ଭୋଗର ଅତିରେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଭଳି ମହା ରୋଗଗୁଡ଼ିକ, ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବକୁ କିପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନାହିଁ?
କଥଂ ଚ ଵୀରଵୈରାଗ୍ନୌ ପତତାପି ନ ଦହ୍ଯତେ । ପାଵକେ ପାରତେନେଵ ରସେନ ରସଶାଲିନା
ଏବଂ କିପରି ଶତ୍ରୁତାର ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁନା ଯେପରି ତାହାର ଗୁଣରେ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଜଳିଯାଏନାହିଁ?
ଯସ୍ମାତ୍ କିଲ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵ୍ଯଵହାରକ୍ରିଯାଂ ଵିନା । ନ ସ୍ଥିତିସ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଧୌ ପତିତସ୍ଯାଜଲା ଯଥା
ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିନା କେବେ ଟିକି ରହିପାରିବା ନାହିଁ; ଯେପରି ଜଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପଡ଼ିଲେ ଅଲଗା ରହିପାରେନାହିଁ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିନିର୍ମୁକ୍ତା ସୁଖଦୁଃଖଵିଵର୍ଜିତା । କୃଶାନୋର୍ ଦାହହୀନେଵ ଶିଖା ନାସ୍ତୀହ ସତ୍କ୍ରିଯା
ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେମାନେ ଜେମିତି ଇଂଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟ ରହିନଥାଏ।
ମନୋମନନମାନିନ୍ଯାସ୍ ସତାପାଭୁଵନତ୍ରଯେ । କ୍ଷଯୋ ଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା ନାସ୍ତି ବ୍ରୂତ ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଉତ୍ତମାଃ
ମନରେ ଅହଂକାର ଥିବା ଏବଂ ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକ, ତିନି ଜଗତରେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଶେଷ କରିପାରେନାହିଁ। ହେ ଉତ୍ତମମାନେ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ସେହି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯଵହାରଵତୋ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ନାଯାତି ମେ ଯଯା । ଅଥ ଵାଵ୍ଯଵହାରସ୍ଯ ବ୍ରୂତ ତାଂ ଗତିମ୍ ଉତ୍ତମାମ୍
ଜେଉଁ ଉପାୟରେ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଆସେନାହିଁ, ସେହି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ। କିମ୍ବା, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଥ କ'ଣ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ତତ୍ କଥଂ କେନ ଵା କିଂ ଵା କୃତମ୍ ଉତ୍ତମଚେତସା । ପୂର୍ଵଂ ଯେନୈତି ଵିଶ୍ରାମଂ ପରମଂ ପାଵନଂ ମନଃ
ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ମନ ପୂର୍ବରୁ କିପରି, କିଏ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କ'ଣ ଉପାୟରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଥିଲା?
ଯଥା ଜାନାସି ଭଗଵଂସ୍ ତଥା ମୋହନିଵୃତ୍ତଯେ । ବ୍ରୂହି ମେ ସାଧଵୋ ଯେନ ଯୂଯଂ ନିର୍ଦୁଃଖତାଂ ଗତାଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ଯେପରି ଜାଣନ୍ତି, ମୋହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆପଣମାନେ ସନ୍ତମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି?
ଅଥ ଵା ତାଦୃଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯୁକ୍ତିର୍ ଯଦି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଵକ୍ତି ମମ ଵା କଶ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯମାନାମ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏପରି କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିଲେ କିମ୍ବା ଥିଲା ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିନଥିଲେ,
ସ୍ଵଯଂ ଚୈଵ ନ ଚାପ୍ନୋମି ତାଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅନୁତ୍ତମାମ୍ । ତଦ୍ ଅହଂ ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵେହୋ ନିରହଙ୍କାରତାଂ ଗତଃ
ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ରାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଅହଂକାର ରହିତ ହେଇଯିବି।
ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ନ ପିବାମ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ନାହଂ ପରିଦଧେ ଽମ୍ବରମ୍ । କରୋମି ନାହଂ ଵ୍ଯାପାରଂ ସ୍ନାନଦାନାଶନାଦିକମ୍
ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ପାଣି ପିବିବି ନାହିଁ, କପଡ଼ା ପିନ୍ଧିବି ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଭଳି କୌଣସି କାମ କରିବି ନାହିଁ।
ନ ଚ ତିଷ୍ଠାମି କାର୍ଯେଷୁ ସମ୍ପତ୍ସ୍ଵ୍ ଆପଦ୍ଦଶାସୁ ଚ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛାମି ଦେହତ୍ଯାଗାଦ୍ ଋତେ ମୁନେ
ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ କୌଣସି କାମରେ ମୁଁ ଲିପ୍ତ ରହିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ହେ ମୁନି।
କେଵଲଂ ଵିଗତାଶଙ୍କୋ ନିର୍ମମୋ ଗତମତ୍ସରଃ । ମୌନମ୍ ଏଵେହ ତିଷ୍ଠାମି ଲିପିକର୍ମସ୍ଵ୍ ଇଵାର୍ପିତଃ
ମୁଁ ସରଳ ଭାବରେ, ଭୟ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି, କିଛିକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିନାହିଁ, ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ ରହିବି; ଯେପରିକି କେବଳ ଲେଖାକାମରେ ଲାଗିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ ଭଳି।
ଅଥ କ୍ରମେଣ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସସଂଵିଦମ୍ । ସନ୍ନିଵେଶଂ ତ୍ଯଜାମୀମମ୍ ଅନର୍ଥଂ ଦେହନାମକମ୍
ପରେ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଦେହ ନାମକ ବ୍ୟର୍ଥ ଗଠନକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ନାହମ୍ ଅସ୍ଯ ନ ମେ ଦେହଶ୍ ଶାମ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତ୍ଯଜାମୀଦଂ କଲେଵରମ୍
ମୁଁ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ, ଏହା ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ କଥା ଛାଡ଼ି, ଏହି ଶରୀରକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍ ଅମଲଶୀତକରାଭିରାମୋ ରାମୋ ମହତ୍ତରଵିଵେକଵିକାସିଚେତାଃ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵ ପୁରତୋ ମହତାଂ ଘନାନାଂ କେକାରଵଶ୍ରମଵଶାଦ୍ ଇଵ ନୀଲକଣ୍ଠଃ
ଏଭଳି କହି, ଶୁଭ୍ର ଶୀତଳ ହାତ ଓ ଉତ୍ତମ ବିବେକରେ ପ୍ରଭାମୟ ରାମଙ୍କର ମନ ଅଧିକ ବିକାଶିତ ହେଲା; ସେ ମହାନମାନେ ଆଗରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଡାକ ଶେଷ କରି ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି ନିରବ ହେଇ ରହିଲେ।
ଵଦତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋମୋହଵିନିଵୃତ୍ତିକରଂ ଵଚଃ । ରାମେ ରାଜୀଵପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷେ ତସ୍ମିନ୍ ରାଜକୁମାରକେ
ଏହିପରି ମନର ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରୁଥିବା କଥା ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ରାଜୀବ ପତ୍ର ପରି ସୁନ୍ଦର, ସେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ କୁହିଲେ—
ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁସ୍ ତତ୍ରସ୍ଥା ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ । ଧୃତାମ୍ବରା ଦେହରୁହୈର୍ ଗିରଶ୍ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଵୋଦ୍ଗତୈଃ
ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାକିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ସୁସ୍ଥିର ଥିଲା, ଦେହ ମନେ ହେଉଥିଲା କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଇଛି।