ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਇੰਝ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਨਿਰਣੈ ਇੰਝ ਸੀ" ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਭਾਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ "ਇੰਝ ਹੋਇਆ" ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਇਹੀ ਭਾਗ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਭਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥਾ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਦੁਰੁਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੇਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਰਤੀ ਜਾਂ ਕਰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵਿਰਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਕੇ ਨਿਰਣੈ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰਿਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਭਾਗ" ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਗ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹਨ; ਕਰਮ ਉਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਵਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਰਤੀ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਰਮ ਹੀ ਹੈ; ਕਰਮ ਖੁਦ ਮਨ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਭਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਚੇਤਨਾ, ਵਿਰਤੀ, ਕਰਮ, ਭਾਗ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕ ਜੀਵ ਦੇ ਨਿਰਣੈ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਿਚ ਡਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਭੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮुनਿ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਮੈਨੂੰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇਬਸ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਢੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਚੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾੜੀਆਂ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਜੇ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਫਲ-ਸਵਰੂਪ ਤੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਮਾੜੀ ਵਿਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ। ਤੂੰ ਖੁਦ ਚੇਤਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੈਂ, ਇਹ ਨਿਰਜੀਵ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਤੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਦਰਿਆ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਰਾਹਿਆਂ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਚੁਸਤਾਈ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਾਹੇ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਮਾੜੇ ਵਿਚ ਰੁਝ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯਤਨ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਮਾੜੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਾੜੇ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਚੁਸਤਾਈ ਨਾਲ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਸਾਂਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ, ਹੁਣ ਚੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਵਿਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਅਭਿਆਸ ਨੇ ਫਲ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਤੇਰੀ ਚੰਗੀ ਵਿਰਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਵਧਾ। ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੀ ਮਾੜੀ ਵਿਰਤੀ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਵਧਦੀ; ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ। ਸੰਦੇਹ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਦਾ ਚੰਗਾ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ; ਚੰਗੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿਚ, ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਉਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾ, ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਤੇ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ। ਜਦ ਤਕ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਭਿਆਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਗਵਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇ। ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨ ਆਨੰਦਤ ਰਹੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਕੇ ਸਦਾ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯਤਨ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵੇ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਕਰ।