ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਸਲਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪ ਉਪਜਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਰੂਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅੰਦਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਓਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖਰਾ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਮਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਮਣੀ ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਲਪਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਵਰਸਦੀ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅਸਤੀਤਵ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਿਨਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਿਸਮਤ, ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਚਲਚਲ, ਕੰਪਨ ਤੇ ਕਰਮ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਚੇਤਨ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਟਿਕਾਉ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਦੂਰ ਹੈ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਪ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਵਰਤ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਤਸੰਗ, ਤੇ ਸੱਚੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਜੋ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਿ "ਇਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ"—ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੁਖ ਕਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਦੂਰੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਕਿਹੜੀ ਤਪਸਿਆ, ਕਿਹੜੀ ਤਕਲੀਫ, ਜਾਂ ਕਿੰਨੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਤਪ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਲਗAttachment, ਵੈਰ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਾਂ ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮਨ ਲਗAttachment ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਛਲ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕੇਵਲ ਅਸਲ ਹੱਕਦਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਲਗAttachment ਆਦਿ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਵਰਤ ਜਾਂ ਰਸਮ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਖੰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਮਾਤਰ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਪਾਅ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੋਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਯਤਨ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗAttachment ਤੇ ਵੈਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਪਸ਼ਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਪਾਅ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯਤਨ ਹੋ ਸਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਉਤਾਵਲੇਪਣ ਦੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੇਕਰ ਤੱਤ ਦੀ ਯਥਾਰਥਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੀ ਦਇਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਧਰਮੀ ਆਦਮੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਅਧਾਰਸ਼ੀਲਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੈਲ ਕਲਿੰਗੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਛੁਟਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਮੈਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ 'ਸੰਸਾਰ' ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ: ਚੰਦ-ਧਾਰੀ, ਗਰੁੜ-ਧਵਜੀ, ਸੂਰਜ, ਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ? ਤੂੰ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਹੋਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਜੇ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ-ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇ ਸਕੇ। ਜੋ 'ਚੇਤਨਾ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ 'ਪ੍ਰਾਣੀ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।