ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਪਾਲਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਰਾਹੀਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਸੰਕੁਚਿਤ ਭਾਵਨਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਚਿੱਤ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਬੇਦਾਗ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਨਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ’, ਤਾਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੀ ਲਗਨ—ਇਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਲਗਾਵ ਕਰ; ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ‘ਇਹ ਲੈਣਾ, ਇਹ ਛੱਡਣਾ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ, ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਨਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੇ ਮਨ ‘ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਟਾਹਣੀ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਾਂ ਸਮਤਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਨਿਰਾਸਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤੁ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਸ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਬਾਂਦਰ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ, ਥਿਰਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਿਰਾਸਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਨਿਡਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਸਮਤਾ, ਗਿਆਨ, ਨਿਰਇੱਛਾ, ਅਕਰਤਾ, ਮਰਦਤਾ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਗੁਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਰਤਾ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਯਾਦ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਵੀ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੋ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਿੱਖੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸੂਏ ਨਾਲ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਆਂਧੀ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤਰ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਕੱਟ, ਮਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾ, ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਨ੍ਹਣ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ। ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਰਾਮਾ—ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਣ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਦੇ। ਸਮਤਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ ਲੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਾਪਰ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਨਾ-ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਰਦਾ, ਤਿਵੇਂ, ਤੂੰ ਕਰਮ ਕਰ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਤੂੰ ਆਪ ਗਿਆਤਾ ਹੈਂ, ਅਜਨਮਾ ਹੈਂ, ਆਪ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਇਸ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੀਆਂ ਸਭ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਨੰਦ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ, ਭੋਗਦਾ, ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਮਨ, ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਕੇਵਲ ਜੋ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਹੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਫਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲੀ ਮਾਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਦੜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ, ਇ en ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਂਗੂ ਮੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਵਜੋਂ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ, ਹਵਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਜੋ ਕੰਪਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ ‘ਮਨ’ ਜਾਂ ‘ਚਿੱਤ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਵਿਵ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੜ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸਮੇਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।