यदा एषा दृश्यता सन्निहिता भवति, तदा सः अवस्था केनापि न प्राप्यते; मनसः मोहात् सर्वत्रैव जगतो माया समुत्पद्यते। यदि दृश्यकर्ता बलात् शिलावत्स्थितिं साधयेत्, तदा तस्याः समाप्तौ अपि पुनः संसारदर्शनमेव जायते। अपि च, केषाञ्चित् विचाररहितं समाध्यवस्थां शिलावत् न प्राप्नोति; सर्वैरेव एषा अनुभूयते। न च शिलासमा या समाधिः परिपाकं लभते; सा तु परमशान्ता अवस्था भवति—यः चैतन्यरूपः, अजन्यः, अजरः च। अतः, यदि एषा दृश्यता सत्यमेव स्यात्, सा कदापि न निवर्तेत; तपसा, जपेन, ध्यानवाऽपि तस्य क्षयः शक्य इति या बुद्धिः, सा केवलं अज्ञानकल्पना एव। यथा पद्मबीजं नलिनीनालस्य अन्तराले स्थितम्, एवं दृश्यदर्शनं दृष्टुः अन्तः निवसति। यथा रसेन द्रव्येषु, तैलं तिलादिषु, गन्धः पुष्पेषु च, तथा दृश्यदर्शनं दृष्टरेव अस्ति। यत्र यत्र कर्पूरादीनि स्थाप्यन्ते, तत्र तत्र तेषां गन्धः जायते; एवं चैतन्यगर्भे जगत्स्वरूपं प्रकटते। यथा स्वप्नः, संकल्पः, मनःराज्यकल्पना च केवलं स्वानुभवेन ज्ञायन्ते, तथा दृश्यलोकः हृदये एव वर्तते। अतः, यथा कल्पनायां स्थितो राक्षसः बालकं नाशयति, एवं दृश्यरूपं दृष्टारं नाशयति। यथा बीजान्तर्गतं अङ्कुरं योग्ये काले देशे च तेजस्वी देहं उत्पादयति, तथा दृश्यदर्शनं विकसति। यथा पदार्थस्य अद्भुतं सदा हृदये उद्भवति, नित्यं तस्य गर्भे अनिवर्त्यते, तथैव शुद्धचैतन्यदेहस्य गर्भे जगतोऽस्तित्वं स्वाभाविकं निलीयते। शृणु अत्र आकाशजस्य कथा, या श्रोतृणां भूषणं, ‘उत्पत्तिखण्ड’ इति प्रसिद्धा; तया त्वं राघव, सम्यगवबोधं प्राप्स्यसि। कश्चित् द्विजः आकाशजः नाम, परमधार्मिकः, नित्यं ध्याननिष्ठः, सर्वभूतहिते सदा प्रवृत्तः आसीत्। स दीर्घकालं जीवन्, मृत्युः चिन्तयामास—‘नूनं सर्वाणि भूतानि मया कालक्रमेण ग्रस्यानि, अहं ह्यक्शयः।’ किन्तु, किमर्थं अहं एतं ब्राह्मणं आकाशजं न ग्रसामि? अस्मिन्नेव विषये मम शक्तिः शिलायाः असि-धारावत् मन्दीभूता। एवं निश्चित्य मृत्युः तं नगरं जगाम तं हन्तुम्; यः तु दृढनिश्चयः, सः कदापि प्रयत्नं न परित्यजति। यदा मृत्युः तस्य गृहम् प्रविवेश, तदा एव महती ज्वालामाला, यथा कल्पान्ताग्निः, तं दग्धवती। तां महाज्वालाजालं भित्वा अन्तः प्रविश्य, सः ब्राह्मणं हस्तेन गृहीतुम् अत्यन्तं यत्नं चकार। साक्षात् ब्राह्मणं पश्यन् अपि मृत्युः तं शतेन अपि हस्तैः न गृहीतुं शक्तः, यथा बलवनपि दृढनिश्चयं जनं न रोद्धुं शक्नोति। ततः मृत्युः यमं, संशयरहितं, उपसृत्य अपृच्छत्—‘भगवन्, किमर्थं अहं एतं आकाशजं ग्रसितुं न शक्नोमि?’ यम उवाच—‘हे मृत्युः, त्वमेव केनापि बलात् कञ्चन न मारयितुं शक्नोषि; मृत्युकृतानि एव कारणम्, न अन्यत् किञ्चन। अतः, अस्य ब्राह्मणस्य ये कर्माणि मृत्युप्राप्तिकरणानि, तानि यत्नेन अन्वेषय; तैः सह त्वं तं ग्रसिष्यसि।’ ततः मृत्युः तानि कर्माणि अन्वेष्टुं प्रवृत्तः—प्रदेशान्, दिशः, सरांसि, नद्यः, दिशः च विचरन्। वनानि, अरण्यानि, पर्वत-समुद्रतीराणि, दूरद्वीपानि, काननानि, नगराणि, पुराणि पुराणि च अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। ग्रामान्, राष्ट्राणि, दुर्गमप्रदेशान् च गतः; पृथिवीं समग्रां विचरन्, न किञ्चिदपि क्वापि अलभत। मृत्युः उत्सुकः, आकाशजस्य कर्माणि न कुतश्चित् अपि लब्धवान्—यथा बुद्धिमान् कश्चन वन्ध्यापुत्रं शोधयन्, वा अन्यः कल्पनापर्वतम् अन्विष्यन्। ततः पुनः सः यमं, सर्वविषयवित्, पप्रच्छ; सः हि संशयिनां परमाश्रयः। ‘भगवन्, कुत्र आकाशजस्य कर्माणि स्थितानि?’ तदा यमः दीर्घं चिन्तयित्वा प्रोवाच—‘हे मृत्युः, आकाशजस्य कर्माणि न सन्ति; सः ब्राह्मणः केवलं आकाशात् उत्पन्नः, आकाशसम्भूतः। यः आकाशात् जातः, सः आकाशमेव भवति; तस्मिन् किञ्चित् अपि सहकारणं नास्ति। न तस्य पूर्वकर्मणः किंचित् सम्बन्धः, यथा वन्ध्यापुत्रस्य, वा अजातस्य। अतः सः वास्तवतोऽजन्मा, स्वयम्भूः, अकृतिः; न तस्य पूर्वकर्माणि, यथा व्योम्नि महावृक्षस्य। तस्य मनः किञ्चन कर्मणि निबद्धं नास्ति, न हि तत्र कर्माणि; अद्यापि सः अन्यानि कर्माणि न सञ्चितवान्। सः आकाशपेटिकासारः, शुद्धाकाशरूपः, नित्यं समाधिस्थः, निरकर्मा। न तस्य पूर्वकर्म, न च इदानीं किञ्चित् करोति; सः अस्मिन्विषये शुद्धचैतन्यव्योम एव। यत् अस्माभिः वा अन्यैः कर्मरूपं प्राणचेष्टां दृष्ट्वा मन्यते, तत् केवलं अस्माभिरेव दृश्यते; स्वयम् सः तत्र कर्मबुद्धिं न जानाति। अस्य देहः अस्माभिः दृश्यते, सः तु तं न वेत्ति, यथा व्योम्नि स्तम्भे प्रतिमा न स्वयम् जानाति। यथा स्तम्भे प्रतिमा अकृता तिष्ठति, एवं परमात्मा स्वात्मरूपेण अन्तः स्थितः, द्विजश्रेष्ठ। यथा आप्सु द्रवता, व्योम्नि शून्यता, वायौ गमनं, तथा अयं परमावस्थायामेव स्थितः।’ एवं महात्मनः आकाशजस्य अद्भुतकथा, दृश्यस्य स्वरूपं, तस्य च ब्रह्मण्यस्य कर्मरहस्यं, यथाक्रमं प्रतिपादितम्।