यदा वस्तूनां अभावः स्यात्, तदा दृश्यं नास्ति, दृष्टा अपि नास्ति; सर्वं विलीनं भवति। यत् शुद्धं प्रकाशरूपं दीप्तिमान् दृश्यते, तत् तस्य तत्त्वस्य स्वरूपं। यदि जीवस्य स्वभावः विषयेषु प्रवृत्तः स्यात्, तदा स देहः; किन्तु यत् शुद्धं, शान्तं, चैतन्यं केवलं तिष्ठति, तदेव सर्वकारणानां कारणम्। यदा अङ्गुष्ठः वा अङ्गुलिः वातादिभिः न स्पृश्यमाना तिष्ठति, तदा यः जीवमनोऽभिमानः अवशिष्टः अस्ति, स एव परमात्मा। यत् रूपं दीर्घध्यानात् अनन्तरं तिष्ठति, यः निद्रारहितः, अनन्तः, न जडः, दृढस्थितः, स तदा, हे निष्कलुष, अवशिष्टः भवति। यत् आकाशस्य, शिलायाः, वा वातस्य हृदयम् अस्ति, तस्य अग्रह्यचैतन्याकाशस्य यत् स्वरूपं, तदेव परमात्मनः रूपम्। यः अग्रह्यः, अमनः, जीवः, क्रियावान्, तस्य यः शान्तः परमः भावः, स एव आदिसत्त्वस्य स्वरूपम्। यः चैतन्यदीप्तेः केन्द्रः, वा घनदीप्तेः केन्द्रः, वा अनुभूतेः केन्द्रः, तदेव परमात्मनः स्वरूपम्। यत् ज्ञानं आदिरहितं, अन्तरहितं, स्पर्शे, प्रकाशे, दृश्ये, अन्धकारे च स्थितम्, तदेव परमात्मनः रूपम्। यतः जगत् उद्भूतं इव दृश्यते, किन्तु सदा अनुद्भूतस्वरूपम्; विभक्तम् इव प्रकटते, किन्तु अविभक्तम्, तदेव परमात्मनः स्वरूपम्। अपि च, संसारव्यवहाररतस्य अपि यः आसनं शिलासदृशम्, आकाशे अनाकाशे च, तदेव परमात्मनः स्वरूपम्। ज्ञेयम्, ज्ञानम्, ज्ञाता च—यत्र यत्र उत्पद्यते, यत्र यत्र लीयते, तदेव परमम्, उत्तमम्। यत्र ज्ञेयम्, ज्ञानम्, ज्ञाता च महान् अमनःप्रतिबिम्बे तिष्ठन्ति, तस्य रूपम् परमम् इति कथ्यते। यत् महाचैतन्यस्य रूपम् मनः, षडिन्द्रियाणि, तेषां प्रवृत्तयः च मुक्तम्, चलनचलयोः वा, तदेव सृष्ट्यन्ते अवशिष्टम्। यदि स्थावराणां रूपम् चैतन्यमयम्, मनः, बुद्धिः, अन्यानि च मुक्तम्, तदा तत् परमसमं भवति। ब्रह्मणः, सूर्यस्य, विष्णोः, हरस्य, इन्द्रस्य, सदाशिवस्य, अन्येषां च शान्तौ, अत्र परमः शिवः एव तिष्ठति; अन्यद् नाम्नि, अविनाशी, अशान्तः, इच्छितः, मिश्रः वा अमिश्रः, सूक्ष्मः, आधारः च तिष्ठति। एवं दृश्यं जगत्, यत् दीप्तिमान्, यत् रूपनामयुक्तम्, हे ब्रह्मन्, महाप्रलये कः तस्य गतिः? कुतः आगच्छति, किम् स्वरूपम्? कुतः वन्ध्यापुत्रः गच्छति? कुतः आकाशवनम् गच्छति, कुतः आगच्छति? कथय। वन्ध्यापुत्रः, आकाशवनम् च कदापि नास्ति, न भविष्यति; तयोः कः दृश्यत्वम्, कः अदृष्टत्वम्? यथा वन्ध्यापुत्रस्य आकाशे कदापि वनानि न सन्ति, तथा दृश्यं जगत् अपि नास्ति। यत् प्रारम्भे नास्ति, तत् न उत्पाद्यते, न विनश्यति; तस्य उत्पत्तिविनाशयोः कथनम् कथम्? कल्पितः वृक्षः वन्ध्यापुत्रस्य आकाशे केवलं भावनारूपः; न तस्य जन्म, न विनाशः; एवं जगत् अपि। प्रस्फुटितपुष्पकेशेन वातम् ग्रन्थिं कर्तुं यत्नं कुरु—यथा तादृशं वचनम् निरर्थकम्, तथा जगतोऽपि अस्तित्वम्। यथा सुवर्णकङ्कणः स्पष्टः दृश्यते, किन्तु सुवर्णात् पृथक् कङ्कणत्वम् नास्ति; तथा परमात्मनि जगत्त्वम्। यथा आकाशे पृथक् शून्यता नास्ति, तथा ब्रह्मणि जगत्त्वं नास्ति, अपि च दृश्येऽपि। यथा कालिम् कज्जलात् न आगच्छति, न शीतलता हिमात्—तथा यथार्थदृष्ट्या परमपदस्य जगत् नास्ति। यथा चन्द्रस्य शीतलता तस्मात् पृथक् नास्ति, तथा सृष्टिः अपि ब्रह्मणः पृथक् नास्ति। यथा मरीचिका जलं नास्ति, द्वितीयचन्द्रे चन्द्रिका नास्ति, तथा शुद्धात्मनि अपि जगत् नास्ति, अपि दृश्यते। चैतन्यदीप्तिः चैतन्यचक्षुषा चैतन्याकाशे प्रकाशते; शुद्धाकाशे 'जगत्' इति नाम्नि, मुक्तमणिमालासदृशम् दृश्यते। चैतन्याकाशे यत् चैतन्यरूपं स्वभावेन प्रकाशते, तद् स्वयमेव आत्मरूपेण दृश्यते, 'जगत्' इति ज्ञायते। यत् प्रारम्भे नास्ति, कारणाभावात्, तद् वर्तमानं अपि नास्ति; तस्य विनाशः कथम्? यथा अनुत्पत्तिः जडत्वं कारणं न भवति, पृथिव्यादीनां जडवस्तूनां कारणम्; यथा प्रकाशः छायायाः कारणम्। कारणाभावात्, कदापि कश्चिद् कार्यः अत्र न घोषितः; यत् कारणम् एव तिष्ठति, तद् तत्र एव स्थितम्। यत् अजम् इव प्रकटते, तद् केवलं चैतन्यदीप्तिः; यत् स्वप्ने दृश्यते जगत्, तद् केवलं चैतन्यदीप्तिः। अन्तर् चैतन्यदीप्तिः स्वप्नजगत् माया सदृशम्; सृष्ट्यादौ ब्रह्मणि जगत् प्रकाशः एवं व्याप्यते। यत् अत्र दृश्यते, तद् आत्मनि एव स्थितम्; जगत् न कदापि अस्तं न उदयम्। यथा जलस्य द्रवता, वातस्य गति, प्रकाशस्य दीप्तिः—तथा ब्रह्मा एव त्रैलोक्यस्य सारः। यथा अन्तः नगरी, स्वप्नचेतनायाम् देवता इव, तिष्ठति, तथा जगत् प्रकाशते, किन्तु तद् स्वस्य आत्मा परमात्मनि। यदि एवं, तर्हि, हे ब्रह्मन्, दृढत्वं कथम्? दृश्यं जगत् स्वप्नानुभववत् अवास्तवम् उत्पन्नम्। यदा दृश्यं अस्ति, तदा दृष्टा अस्ति; यदा दृष्टा अस्ति, तदा दृश्यं अस्ति। द्वयोः अस्तित्वात् बन्धनम्, एकस्य अभावात् मोक्षः। यावत् वस्तु न सर्वथा असम्भाव्यं, मनः तं न परित्यजति, तावत् दृष्टेः अदृष्टभावः न उत्पद्यते, न च मोक्षः दत्तः।