निरन्तरं सर्वतोदिशं कश्चिद् गच्छति कश्चिद् आगच्छति च, हे राम, यथा समुद्रे तरङ्गाः सन्ति, तथा ब्रह्मणि जीवप्रवाहाः सन्ति। अनाद्यन्तस्थितेः समुत्पन्नाः केचन गण्यलोकं प्राप्ताः, धूमरश्मय इव मेघे प्रविशन्ति, त एव तत्र भूतमण्डलेषु एकत्वं यान्ति, यथा मन्दारसुगन्धः मधुरवातैः संयुज्यते। अपरे तु भूतवायुनाऽनुप्राप्तप्राणस्वरूपाः, तीक्ष्णराक्षससमूहैः अमृतवत् निगृह्यन्ते। यथा गन्धवाहः वातः गन्धं शरीरमण्डलेषु स्थापयति, नासारन्ध्रे गन्धवत्, तथा। तेषु भूतशरीरेषु जीवाः प्राणत्वं यान्ति, ततो लोके जाताः प्राणिनः सञ्जायन्ते। अन्ये धूममार्गेणादिना देहिनां गर्भेषु प्रविशन्ति, प्राणत्वं लभन्ते वा स्थावरभावे चिरं तिष्ठन्ति। अपरे वातमार्गेण तण्डुलमध्ये शयाना, प्राणत्वं लभन्ते, विविधानि प्राणिनः सञ्जायन्ते। कदाचित्, हे राम, नवजातजीववंशः किञ्चित्कालं स्थूलभूतैः आवृतः, व्योम्नः विवरे तिष्ठति। यावत् शोभनचन्द्रमाः, तेजोमण्डलयुक्तः, अमृतरश्मिभिः जगत् प्लावयति, क्षीरसलिलतरङ्गवत्। तदा तेषु रम्यरश्मिषु स जीवः स्थितिं लभते, विहग इव वृक्षान् वृक्षान् सञ्चरन्। तस्माद् रश्मिभ्यः स औषधिपल्लवेषु प्रविशति, यथा भ्रमरः नवानां पद्मानां गुच्छे शिरीषेषु प्रविशति। तयोः औषध्योः फलेषु, यथा इक्षुरसः स्वरसवृद्ध्या मधुरः भवति, तथा फलं पूर्णमधुरं जायते। तेषु फलेषु, पूर्णचन्द्ररश्मिवत् प्राणधारा प्रतिष्ठते, यथा मातुः स्तनयोः पयः सिञ्चति। यदा तानि फलमण्डलानि परिपक्वानि भवन्ति, तदा तानि देहिनः खादन्ति; तेषु प्राणरसः प्रविश्य स्थितः, अदृश्य एव। स प्राणसम्पत्तिः, सुप्तवासनाजालैः छन्नः, गर्भपञ्जरे वसति, यथा बीजतेजः पत्रपुटयुतकुम्भे। यथा दारुषु वह्निः, मृद्भाण्डे घटः, दुग्धे सर्पिः, तथा प्राणरसे आत्मा वसति। एवं क्रमशः परं प्रभोः सम्प्राप्तः, अदृश्यः शरीररहितः, मर्त्यलोके मानवत्वं लभते। स च सत्त्वप्रधानः, सुसंस्कारयुक्तः, सत्त्वसम्भवेनैव मुक्तिं प्राप्नोति चेत्, स एव सत्त्विकः। यदि तु तादृशे गर्भे प्रविश्य, जन्मपरम्परां प्राप्य, मोक्षाय जायते, स राजस-सत्त्वयुक्तः। इदानीं, हे राम, मरणोत्तरक्रमं वक्ष्यामि पश्चिमदिग्गते, तथा राजस-सत्त्वसम्पन्नस्य मोक्षः कथं स्यात्। सत्त्वप्रधानः यः जन्ममण्डले प्रविशति, स कदाचित् कुत्रचित् शुद्धकर्मा जायते, हे अनघ। अत्र राजस-सत्त्वयुक्ताः जनाः जायन्ते; एते एव परीक्ष्याः, तेषु एव यथायोग्यं प्रवर्तेत। ये पूर्वे समागताः, परं स्वात्मानं प्राप्ताः, ते विरलाः, महागुणसम्पन्नाः। अन्ये तु, मूकमूढा, तामसप्रकृतयः, स्थावरवत्, तेषां किं परीक्ष्यते, हे राम। केवलम् अल्पेभ्यः, आत्मदर्शनेनान्यं जन्म लभमानाः, स्वाभाविके जीविते महदवस्थां प्राप्नुवन्ति; राजस-सत्त्वयुक्त एवात्र परीक्ष्यः। राजस-सत्त्वसम्पन्नाः, पृथिव्यां महागुणयुक्ताः, सदा प्रमुदिताः, प्रभासमानाः, नभसि चन्द्रवत्। ते न श्रमं विन्दन्ति, यथा गगनं मलरहितं; न चापि क्लेशे शुष्यन्ति, रजतपद्मवत्। अत्र स्वभावात् अन्यत् नास्ति, यथा सूर्यः नान्यं दिनं करोति; स्वधर्मे एव प्रमोदन्ते, वृक्षाः ऋतौ इव। ते कदापि अन्तःपूर्णत्वं न त्यजन्ति, शशिनः शीतलतया मनोहराः; आपत्सु अपि शीतलतां न त्यजन्ति, शशिचन्द्रिकेव। स्वभावतः प्रभासन्ति, सख्यादिगुणैरलङ्कृताः; नवपुष्पगुच्छैः विभूषितमहावृक्षवत्, गुणैः शोभाम् आप्नुवन्ति। सदैव संयुक्ताः, सौम्याः, शान्ताः, उच्चाः; सागरवत् सीमासंयमिनः, विस्तीर्णसंकल्पाः। तस्मात्, हे महाबाहो, तेषां अवस्था दुःखनाशिनी; सा सदा अनुष्ठेया, दुःखसिन्धौ न स्थितव्यम्। एवं, अत्र जघन्यं न कर्तव्यम्; राजस-सत्त्वयुक्तः स्वात्मोन्नत्यर्थं प्रवर्तते। उत्तमशास्त्रं लब्ध्वा, पुनः पुनः चिन्तयित्वा, एकान्तचित्तेन क्षणिकत्वं त्वरया विचिन्त्यं। आदौ च अन्ते च यदनन्तं, त्रिलोक्यां वस्तुस्वभावः, तत् त्वरया चिन्तनीयम्, नान्यद् व्यर्थम्। मिथ्याज्ञानं च व्यर्थनश्वरविचारं परित्यज्य, केवलं एतद् एव स्मर्तव्यं, अनन्तविज्ञानार्थम्। कोऽहम्? कुतः अयम् उद्भूतः? किम् अयं संसारविस्तारः? एतत् यत्नेन विवेक्तव्यं, विदुषा साधुभिः सह। अयुक्तकर्म न कर्तव्यम्, न च दुष्टैः सह संगः; सर्वनाशकृत् मृत्युर्नावज्ञेयः। यः तु उत्तमावस्थायाम् स्थितः, महोदारः, शीतलचित्तः, तं एव अनुगन्तव्यं, यथा मयूरः जलदं अनुसरति।