एकदा, महर्षिः वसिष्ठः श्रीरामं प्रति आत्मज्ञानस्य रहस्यं विवृणोति स्म। सः अवदत्—“हे राम! यदा मनः विचारस्य प्रसादेन शान्तं भवति, तदा तन्मनः हिमवत् स्वस्वरूपं, वर्णं, रूपं, स्पर्शं च त्यक्त्वा सूर्यकान्ते विलयं याति। यदा ‘अहं अस्मि’ इति अहंभावः अज्ञानरात्रौ लीयते, तदा स्वस्वरूपस्य सर्वव्यापि, स्वप्रकाशमानः प्रकाशः स्वयमेव उदेति। यदा ‘अहं अस्मि’ इति संकुचनं लीयते, तदा अनन्तलोकव्यापि विस्तारः चेतना जायते। यथा जनकः अहंकारवृत्तिं परित्यक्तवान्, तथा त्वं अपि हे बुध, विचारपूर्वकं ताम् अन्तः स्वे त्यज। यदा अहंकारमेखला निर्मलचिताकाशे विलयं गच्छति, तदा परमात्मसूर्यः स्वप्रकाशेन स्फुरति। अन्धकारः न केवलं ‘अहं’ इति भावस्य संवर्धनम्; यदा सः उपशमं याति, तदा प्रकाशः उदेति। यदा ‘नाहं, नापरः, न च नास्तित्वम्’ इति निश्चयः जायते, तदा मनः शान्तिं प्राप्नोति, न च ग्राह्यग्राह्येषु लिप्यते। हे राम, मनसः ग्राह्याग्राह्यवृत्तिः एव बन्धनं, अन्यन्न हि। त्याज्ये दुःखं मा कुरु, ग्राह्ये रागं मा कुरु; उभयस्य स्वीकृत्यत्यागयोः मतिं परित्यज्य, शेषे स्थित्वा सुखं प्राप्नुहि। ये ‘एतत् ग्राह्यम्, एतत् त्याज्यम्’ इति भावनां त्यक्तवन्तः, तेषां न स्पृहाऽस्ति, न त्यागः, अन्येषां विपरीतम्। यावत् स्वीकृत्यत्यागयोः गणना मनसि न लीयते, तावत् समत्वं न प्रकाशते, यथा मेघच्छन्ने नभसि चन्द्रप्रभा न दृश्यते। यस्य मनः ‘एतदसत्यम्, एतत्सत्यम्, एतन्मम’ इति विकल्पैः विक्षिप्तम्, तस्य समता न जायते, यथा शुष्कशाखायां पुष्पं न भवति। यत्र कामाः, शिष्टाः च अशिष्टाः च, लाभहानिसहिताः क्रीडन्ति, तत्र समता, स्पष्टता, च दुःखाभावानन्दः कुतः? यदा एकं शुद्धं ब्रह्मस्वरूपं विद्यमानं, तदा अशिष्टशिष्टयोः स्थानं कुतः, वैचित्र्यस्य च का अर्थता? मनसो वृक्षे आशाः भयाश्च कपयः इव इच्छानिष्टेषु क्रीडन्ति; तादृशे चपले मनसि शान्तिः कथं स्यात्? अशोकः, अभयम्, स्थैर्यम्, समता, ज्ञानम्, निराशा, निष्क्रियता, सौम्यता, संशयाभावः—एते गुणाः, स्वीकृत्यत्यागरहिताः, सत्यनिष्ठानां मुनिनां समीपं यान्ति। धैर्यं, मैत्री, स्मरणम्, तृप्तिः, हर्षः, मृदुवाक्यम्—एते च गुणाः तेषां जीवनं शोभयन्ति। यदा मनः विषयेषु धावति, तदा तं बलात् प्रतिहर्तव्यम्; प्रतिहारात् तद् यथा बन्धेन वारि रुद्धं तिष्ठति। विषयान् परित्यज्य, स्थित्वा, गच्छन्, स्वपन्, श्वसन्, सर्वत्र सर्वदा अन्तः सर्वचेष्टाः निगृह्णीयात्। संस्कारजालेन आकाङ्क्षामीनां मेघेन च्छन्ने संसारवारिणि, चिन्तातन्तुभिः तन्निर्मितं प्रवहति। तत् तत्त्वबुद्धिना तीक्ष्णसूचिना, हे प्रिये, छिन्धि—यथा वातेन मेघः विक्षिप्यते—तं कालनिर्मितमार्गं। संसारवृक्षस्य मूलं दोषाङ्कुरस्थानम्; धैर्येण, दृढेन चित्तेन तद् समूलं छिन्धि। मनसा एव मनः छिन्धि; मनःशेषं अपि विस्मृत्य, वर्तमानं अपि छित्वा, संसारबन्धमोक्षं प्राप्नुहि। यदा मोहोऽयं जगत् विस्मरति, तदा पुनः न जायते। स्थित्वा, गच्छन्, श्वसन्, वसन्, उत्थाय वा पतन् वा, हे राम, अन्तः सर्वमेतत् असत्यम् इति विविच्य, सङ्गं त्यज। समत्वे आश्रित्य, यत् आगच्छति तत् कृत्वा, आगच्छन्तं न चिन्तयन्, अत्रैव स्वच्छन्दं जीव। यथा आकाशः सर्वेषां चिह्नानां न धारकः नाधारकः, तथा त्वं अपि, कर्तुं वा अकर्तुं वा, अत्र संसारमण्डले, हे निष्पाप। त्वमेव ज्ञाता, त्वं अजः, त्वं आत्मा, त्वं महेश्वरः; त्वत्तः अन्यन्नास्ति, सर्वं त्वया व्याप्यते। यः सर्वं प्रत्यक्षसमूहस्य भावनां परित्यज्य, हर्षक्रोधशोकजदोषैः न स्पृश्यते। योगी यः सङ्गद्वेषरहितः, मृत्पाषाणकाञ्चनं समं पश्यन्, संसारसङ्कल्पं परित्यज्य, मुक्तः इति कथ्यते। यद् यत् करोति, यद् यद् भुङ्क्ते, यद् यत् ददाति, यद् यत् नाशयति, सः मुक्तचित्तः सुखदुःखयोः समो भवति। यः केवलं कर्तव्यं प्राप्तम् इति ज्ञात्वा, प्रियाप्रियफलविचारं त्यक्त्वा, स्वकर्माणि करोति, सः क्वापि न लिप्यते। हे बुध, यः मनः सर्वं चैतन्यमेव इति दृढनिश्चयं कृत्वा, भोक्तृत्वभावं त्यक्त्वा, शान्तिं प्राप्नोति। मनः स्वभावतः जडं सन्, चैतन्यतत्त्वं अन्विष्यति, यथा कानने मार्जारः मांसगन्धं अनुसरति। यथा शृगालः सिंहबलप्राप्तं मांसं भक्षयति, तथा मनः चैतन्यबलात् विषयान् अनुभवति। एवं मनः मिथ्याविकल्परूपं सन्, चैतन्यकृपया जीवति; चैतन्यमात्रं चिन्तयित्वा, तदपि चैतन्यपदं, ततोऽपि परं प्राप्नोति। यत् जडं, शून्यं, चैतन्यदीपवर्जितं, शववत् परित्यक्तं, तत् कथं मनः इति जडं पुनः उदेति? यत् स्पन्दनशक्तिः, वातमयी, चैतन्यस्पर्शिता, सा ‘चित्त’ इति शास्त्रविद्भिः कथ्यते, तस्यैव विकल्पवृत्तिः। यत् चैतन्यविकारः विक्षिप्तः, सः विकल्पः; आत्मानं शुद्धचैतन्यं ज्ञात्वा, पुनः मनो भवति। या चैतन्यं निरवयवम्, सा नित्यं ब्रह्म; या च वस्तुसंयुक्ता, सा विकल्पः इति।