చేతోగజం కాయకుకాననస్థం సుతీక్ష్ణయా ధీకరజాగ్రపఙ్క్త్యా । విదారయాదీర్ఘవికారదన్తం క్రియాకరం రాఘవ రాజసింహ
రాఘవా, రాజులలో సింహుడా! మనస్సు అనే ఏనుగు, శరీరమనే అరణ్యంలో ఉండి, పదునైన ఆలోచనల దంతాలతో, బలమైన సంకల్పాల గుంపుతో చీల్చి, కార్యాలు చేస్తుంటుంది.
రతిం గతం నిత్యమ్ అసత్ప్రదేశే శరీరమాలాగ్రసనేన పుష్టమ్ । ధృష్టం క్రియాకర్కశచఞ్చుచణ్డమ్ ఏకేక్షణం పుష్టతమోఽంశకృష్ణమ్
అది ఎప్పుడూ అసత్యమైన చోటే ఆనందాన్ని వెదుకుతుంది. శరీరమనే హారాన్ని ఆస్వాదిస్తూ, ధైర్యంగా, కఠినంగా, చంచలంగా, ఉగ్రంగా ఉంటుంది. ప్రతి క్షణంలో దాని బలమైన భాగం చీకటివైపు లాగబడుతుంది.
దూరే సముత్సారయ సారభూతం దుశ్చేష్టితం కర్కశమ్ ఆరటన్తమ్ । గర్వోద్ధతం కాయకులాయకోశాద్ దోషోపశాన్త్యై నిజచిత్తకాకమ్
తప్పిదాలు శాంతించేందుకు, చెడ్డ ప్రవర్తనతో గర్వంతో పొంగిపోతూ, శరీరమనే గూటిలో ఉన్న నీ మనస్సు అనే కాకిని, దాని అసలు స్వభావాన్ని, దుష్టత్వాన్ని, కఠినతను, పెద్దగా అరుస్తూ ఉండడాన్ని దూరంగా తరిమివేయి.
తృష్ణాపిశాచ్యా పరిచర్యమాణం విశ్రాన్తమ్ అజ్ఞానమహావటేషు । భ్రాన్తం చిరం దేహశతేష్వ్ అటవ్యాం స్వసంసృతౌ చేతనవర్జితేషు
తృప్తి అనే రాక్షసిని వెంటబెట్టుకొని, అజ్ఞానం అనే గొప్ప గుహల్లో విశ్రాంతిగా ఉండి, ఎన్నో శరీరాల అడవిలో ఎన్నాళ్లుగా తిరుగుతూ, జ్ఞానం లేని తన జననమరణ చక్రంలోనే మునిగిపోయిన మనస్సు ఇలా సంచరిస్తుంది.
వివేకవైరాగ్యగురుప్రయత్నమన్త్రైస్ స్వతన్త్రైస్ స్వచిదాత్మగేహాత్ । నోత్సారితశ్ చిత్తపిశాచకో ఽయం యావత్ కుతస్ తావద్ ఇహాత్మసిద్ధిః
వివేకం, వైరాగ్యం, గురువు ప్రయత్నం, మంత్రం — ఇవన్నీ స్వతంత్రంగా మనసును మన జ్ఞాన గృహం నుండి బయటకు పంపకపోతే, ఇక్కడ ఆత్మసాక్షాత్కారం ఎలా సాధ్యం అవుతుంది?
శుభాసుభాశీర్హతమానవౌఘం చిన్తావిషం కాయకుకఞ్చుకం చ । అజస్రమ్ అచ్ఛశ్వసనాశనం చ సర్వస్య రామాభయనాశనం చ
శుభాశుభాల ఆలోచనలు, చింత అనే విషం, శరీరం అనే బంధనపు పొట్టు, ఎప్పటికప్పుడు ఊపిరి పీల్చడం, తినడం — రామా! ఇవన్నీ భయాన్ని పోగొట్టేవే, అందరికీ అవి భయానికి నాశనం.
హృదబ్జదుశ్శల్మలికోటరస్థం భోగౌఘగర్హాఖగమన్త్రశక్త్యా । నీత్వా శమం రామ మనోమహాహిం భయం భృశం ప్రోజ్ఝ్య భవాభయాత్మా
రామా! అనేక అనుభవాలపై విరక్తి అనే మంత్రశక్తితో, హృదయ పద్మపు లోపల ఉన్న మనస్సు అనే మహాసర్పాన్ని శాంతికి చేర్చు. భయాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, భయరహిత స్వరూపుడవై ఉండు.
అమఙ్గలాకారధరశ్ శరీరశవావలీసన్తతసేవనేన । దిగావలీసమ్భ్రమణశ్రమార్తశ్ శ్మశానసేవీ వపుషా క్షతేన
అశుభంగా కనిపించే ఈ శరీరం, శవాల గుట్టలా ఉంది. దిక్కుల మధ్య ఎడతెగని తిరుగుడితో అలసిపోయి, చివరికి శ్మశానానికి చేరే దారిలో, దేహం పూర్తిగా బలహీనమై పోయింది.
భోగామిషే దిక్ష్వ్ అభిధావమాన ఉత్కన్ధరో ధీరవివృద్ధగర్వః । ఉడ్డీయ చేద్ గచ్ఛతి చిత్తగృధ్రో దేహద్రుమాత్ తన్ నిపుణం జయస్ తే
ఆనందాల వలలో పడిపోయి, అన్ని దిక్కులకూ పరుగెత్తే మనస్సు, తప్పుడు ధైర్యంతో గర్వంగా మెడను పొడిగించి, చివరికి ఈ శరీర వృక్షాన్ని వదిలి ఎగిరిపోతే, ఓ జ్ఞానీ! అది నిజమైన విజయం నీదే.
భ్రాన్తం వనాన్తేషు దిగన్తరేషు ఫలార్థినం చఞ్చలమ్ ఆకులాఙ్గమ్ । జన్మావనేర్ జన్మమహీం ప్రయాన్తం సంసారపాన్థం జనమ్ ఆహసన్తమ్
ఈ సంసార మార్గంలో ప్రయాణించే మనిషిని చూడు. అడవుల్లో, దూరప్రాంతాల్లో ఫలాల కోసం తిరుగుతూ, శరీరం అలమటిస్తూ, ఒక జన్మభూమి నుంచి మరోదానికి వెళ్తూ, ఇతరులను కూడా పిలుస్తూ పోతున్నాడు.
ద్రుమే ఽక్షినాసాకుసుమే భుజాదిశాఖే విలోలాఙ్గులిజాలపత్త్రే । సముల్లసన్తం పరిమారయైనం మనోమహామర్కటమ్ అఙ్గ సిద్ధ్యై
ఇంద్రియాలు పువ్వులుగా, భుజాలు మొదలైనవి కొమ్మలుగా, వేళ్లు ఆడే ఆకులుగా ఉన్న ఈ వృక్షంపై, మనస్సు అనే గొప్ప కోతి ఎగిరిపడుతూ ఉంది. ఓ మిత్రమా! సిద్ధి కోసం దాన్ని అదుపులో పెట్టు.
అభ్యుత్థితం సత్ఫలసఙ్క్షయాయ లసత్సుఖాసఙ్గతడిత్ప్రకాశమ్ । వర్షన్తమ్ ఆసారమ్ అనర్థసార్థమ్ ఆన్దోలితం వాసనవాత్యయాన్తః
మనస్సు అనే మేఘం, సత్యమైన ఫలితాన్ని నాశనం చేయడానికి పైకి లేచి, సుఖాసక్తి మెరుపులతో మెరుస్తూ, అర్థంలేని బాధల వర్షాన్ని కురిపిస్తూ, లోపల వాసనల గాలికి ఊగిపోతుంది.
సఙ్కల్ప్యసఙ్కల్పనవర్జనోగ్రమన్త్రప్రభావాద్ ధృదయామ్బరాత్ త్వమ్ । సోత్సాహమ్ ఉత్సాదయ చిత్తమేఘం మహత్ ఫలం ప్రాప్య భవాలమ్ ఆఢ్యః
ఆలోచనలు ఉండటం, ఉండకపోవడం అనే బలమైన మంత్రశక్తితో, హృదయాకాశం నుండి ఉత్సాహంగా మనస్సు అనే మేఘాన్ని తొలగించు; మహత్తరమైన ఫలితాన్ని పొందినవాడవై, నిజమైన సంతృప్తితో జీవించు.
గ్రన్థీకృతం కర్మభిర్ ఆత్మసృష్టైశ్ శస్త్రైర్ అభేద్యం జ్వలనైర్ అదగ్ధమ్ । పీడాం పరామ్ ఆత్మని కల్పయన్తం సమస్తజాత్యన్తరదీర్ఘదామ
మనమే సృష్టించిన కర్మలతో గట్టిగా ముడిపడి, ఆయుధాలతో కోయలేని, అగ్నితో కాలిపోని, అన్ని జన్మలలోనూ సాగిపోయే బాధల గొలుసు మనలోనే ఏర్పడుతుంది.
సమ్ప్రోతనిస్సఙ్ఖ్యశరీరమాలం బలాద్ అసఙ్కల్పనమాత్రశస్త్రైః । ఛిత్త్వా స్వయం రాఘవ చిత్తపాశం యథాసుఖం త్వం విహరాస్తశఙ్కః
అనేక శరీరబంధాలను, కేవలం సంకల్పరహితత అనే ఆయుధంతో తెంచి, మనస్సు పాశాన్ని నీవే కోసి, రాఘవా, ఎలాంటి భయమూ లేకుండా, నీవు ఇష్టమైనట్లు ఆనందంగా జీవించు.
ఫూత్కారదగ్ధాఖిలమార్గలోకమ్ అత్యన్తదుష్ప్రాపపరప్రబోధమ్ । ఆశావిషాశోషితలోకషణ్డం వాతామిషోచ్ఛూనశరీరదణ్డమ్
నీ ఊపిరి అగ్నితో అన్ని దారులూ, లోకాలన్నీ కాల్చి, పరమ జ్ఞానం అత్యంత దుర్లభంగా చేసి, ఆశ అనే విషంతో జన సమూహాలను ఎండబెట్టి, గాలుల మాంసంతో శరీరాన్ని ఉబ్బబెట్టి—
ఆమన్థరం దేహగుహాప్రసుప్తం సఙ్కల్పఘోరాజగరం జవేన । అకామనానామమహానలేన బలేన దగ్ధ్వా విభయో భవ త్వమ్
దేహపు గుహలో నిద్రిస్తున్న భయంకరమైన ఊహ అనే పాము, అకాంక్షలేని గొప్ప అగ్నితో వేగంగా కాల్చి, భయరహితుడవు.
చిత్తేన చేతశ్ శమమ్ ఆశు నీత్వా శుద్ధేన ఘోరాస్త్రమ్ ఇవాస్త్రయుక్త్యా । చిరాయ సాధో త్యజ చఞ్చలత్వం విమర్కటో వృక్ష ఇవాక్షతశ్రీః
పవిత్రమైన మనసుతో నీ మనసును త్వరగా శాంతికి చేర్చు; ఒకటి మరొకదాన్ని అదుపుచేసే ఆయుధంలా. ఓ మేలైనవాడా, ఎప్పటికీ చంచలతను వదిలిపెట్టు, వృక్షంలో నిస్సందేహంగా ఉండే తెలివైన కోతి లాగా.
అలమ్ అలమ్ ఇతి కృత్వా చేతసా వీతశఙ్కం వ్యుపశమితమలో ఽన్తస్ సర్వమ్ ఆదేహమ్ ఏవ । తృణలవలఘు పశ్యంల్ లీలయాహేయదృష్ట్యా పిబ విహర రమస్వ ప్రాప్తసంసారపారః
చాలు, చాలు అని మనసుతో నిశ్చయించుకుని, అంతర్గత మలినత అంతా శాంతమై, అనుమానం తొలగిపోయిన తర్వాత, ఈ శరీరాన్ని గడ్డి లేదా నువ్వుల విత్తనం లాగా తేలికగా చూడు. త్యాగ దృష్టితో సులభంగా అనుభవించు, ఆడిపాడు, ఆనందించు; ఎందుకంటే నీవు సంసార సముద్రాన్ని దాటి వెళ్లిపోయావు.
పరిదీర్ఘాసు తన్వీషు కచన్తీష్వ్ అసితాసు చ । క్షురధారోపమానాసు చిత్తవృత్తిషు తిష్ఠ మా
పొడవుగా, సన్నగా, నల్లగా, కత్తిపొడవులా పదునుగా ఉండే మనసు అలవాట్లలో నీవు నిలవకూడదు.
కాలేన చ మహాక్షేత్రే జాతేయం బుద్ధివల్లరీ । వృద్ధిం వివేకసేకేన నయైనాం నయకోవిద
కాలక్రమంలో ఈ గొప్ప భూమిలో బుద్ధి వల్లి మొలిచింది. దాన్ని వివేకం అనే నీటితో నీవు, మార్గదర్శనంలో నిపుణుడవైనవాడా, పెంచు.
యావన్ మ్లాయతి నో కాయకలికా కలిభస్మనా । భూతలే పతితాం తావద్ ఏనామ్ ఉద్ధృత్య ధారయ
కాలపు బూడిదతో ఈ శరీరపు మొగ్గ వాడిపోని వరకు, అది భూమిపై పడేంతవరకు, ఈ బుద్ధి వల్లిని ఎత్తిపట్టి, నిలబెట్టు.
మద్వాక్యార్థైకతత్త్వజ్ఞ మద్వాక్యార్థైకభావనాత్ । సుఖమ్ ఆప్నోషి సర్పారిర్ యథాభ్రరవభావనాత్
నా మాటల అర్థాన్ని ఒక్కటే తత్వంగా తెలుసుకొని, దానినే మనసులో ధ్యానం చేస్తే, నీవు సుఖాన్ని పొందుతావు. అది పాములకు శత్రువైన గరుడుడు మేఘాలను ధ్యానం చేసి ఆకాశాన్ని చేరినట్లే.
ఉద్దాలకవద్ ఆలూనవిశీర్ణం భూతపఞ్చకమ్ । కృత్వా కృత్వా ధియా ధీర ధీరయాన్తర్ విచారయ
ఓ ధైర్యవంతుడా, ఉద్దాలకుడు చేసినట్లు, నీ మనసులో ఐదు భూతాలను మళ్లీ మళ్లీ విచ్ఛిన్నం చేసి, లోపలికి పరిశీలించు.
కేన క్రమేణ భగవన్ మునినోద్దాలకేన తత్ । భూతపఞ్చకమ్ ఆలూనం కృత్వాన్తః ప్రవిచారితమ్
భగవంతుడా, ఆ ముని ఉద్దాలకుడు ఏ విధంగా ఐదు భూతాలను విచ్ఛిన్నం చేసి లోపల పరిశీలించాడో చెప్పండి.
శృణు రామ యథా పూర్వం భూతవృన్దవిచారణాత్ । ఉద్దాలకేన సమ్ప్రాప్తా పరమా దృష్టిర్ అక్షతా
రామా, పూర్వం ఉద్దాలకుడు భూత సమూహాన్ని పరిశీలించి, ఎలా పరమమైన, అఖండమైన దృష్టిని పొందాడో విను.
జగజ్జీర్ణగృహస్యాస్య కోణే కస్మింశ్చిద్ ఆతతే । భూమేర్ అనిలదిఙ్నామ్ని భూభృద్భాణ్డభరాకులే
ఈ పాతబడి పోయిన ఇల్లు వంటి జగత్తులో, ఎక్కడో ఒక మూలలో, భూమిపై అనిల అనే ప్రాంతంలో, కొండలు, రాళ్ల గుట్టలు ఎక్కువగా ఉన్న చోట—
గన్ధమాదనశైలేన్ద్రనామ్నీ కాచిత్ కిల స్థలీ । విద్యతే కీర్ణకుసుమా కర్పూరద్రుమధూసరా
అక్కడ గంధమాదన అనే ఒక ప్రదేశం ఉంది. ఆ ప్రదేశం అంతా చక్కగా పూలు చిందిపోయి, కర్పూర వృక్షాలు పొడి తెలుపుతో మెరిసిపోతూ ఉంటుంది.
విచిత్రవర్ణవిహగా నానావనవిలాసినీ । వనేచరవ్యాప్తతటీ పుష్పకేసరహాసినీ
ఆ ప్రాంతంలో రంగురంగుల పక్షులు ఆడుకుంటూ, అనేక రకాల అడవులు అలంకరించి, అడవి జంతువులతో తీరాలు నిండిపోయి, పుష్పాల రేణువులతో చిరునవ్వులు చిందిస్తోంది.
క్వచిత్ స్థితమహారత్నా క్వచిన్ నీలామ్బుదోత్పలా । క్వచిన్ నీహారకవరీ సరసీదర్పణా క్వచిత్
ఎక్కడికక్కడ గొప్ప రత్నాలు మెరిసిపోతూ, ఇంకొన్ని చోట్ల నీలి మేఘాల్లాంటి కమలాలు, మరికొన్ని చోట్ల పొగమంచుతో కప్పబడిన సరస్సులు, ఇంకొన్ని చోట్ల అద్దంలా మెరిసే నీళ్ళు కనిపిస్తాయి.