తజ్జయాయ యతన్తే యే న లాభలవలమ్పటాః । తే మూఢాః ప్రాకృతా దీనాస్ స్థితా దైవపరాయణాః
విజయాన్ని సాధించేందుకు ప్రయత్నిస్తూ, లాభం కోసం కాస్త కూడా ఆశపడని వారు—వారు మూర్ఖులు, సాధారణమైనవారు, దయనీయులు, ఎల్లప్పుడూ విధిని నమ్ముకుని ఉంటారు.
పౌరుషేణ కృతం కర్మ దైవాద్ యద్ అభినశ్యతి । తత్ర నాశయితుర్ జ్ఞేయం పౌరుషం బలవత్తరమ్
ప్రయత్నంతో చేసిన పని, విధి వల్ల నశించినప్పుడు, అక్కడ నాశనం చేసినవాడి ప్రయత్నమే ఎక్కువ శక్తివంతమైనదిగా గుర్తించాలి.
యద్ ఏకవృన్తఫలయోర్ అప్య్ ఏకం శూన్యకోటరమ్ । తత్ర ప్రయత్నస్ స్ఫురితస్ తథా తద్రససంవిదః
ఒకే కాడపై ఉన్న రెండు ఫలాల్లో, ఒకదానిలో ఖాళీ గుహ ఉంటే, అక్కడ ప్రయత్నం, ఆ ఫలంలో ఉన్న రసాన్ని గ్రహించడంలో తేడా ఉంటుంది.
యత్ ప్రయాన్తి జగద్భావాస్ సంసిద్ధా అపి సఙ్క్షయమ్ । క్షయకారకయత్నస్య తత్ర జ్ఞేయం మహద్ బలమ్
ఈ లోకంలోని వస్తువులు ఎంత సంపూర్ణంగా ఉన్నా, నశించిపోతే, ఆ నాశనానికి కారణమైన ప్రయత్నంలో గొప్ప శక్తి ఉందని తెలుసుకోవాలి.
భిక్షుకో మఙ్గలేభేన నృపో యత్ క్రియతే బలాత్ । తద్ అమాత్యేభపౌరాణాం ప్రయత్నస్య మహత్ ఫలమ్
ఒక భిక్షుకుడు శుభసంకల్పంతో బలవంతంగా రాజుగా చేయబడితే, అది మంత్రులు, ఏనుగులు, ప్రజలు చేసిన గొప్ప ప్రయత్నానికి ఫలితంగా కలుగుతుంది.
పౌరుషేణాన్నమ్ ఆక్రమ్య యథా దన్తైర్ విచూర్ణ్యతే । అల్పం పౌరుషమ్ ఆక్రమ్య తథా శూరేణ చూర్ణ్యతే
మనిషి తన బలంతో అన్నాన్ని పళ్లతో నలిపి తినినట్లే, ఓ ధైర్యవంతుడు కొంత ప్రయత్నాన్ని తేలికగా జయించి నాశనం చేస్తాడు.
అనుభూతం హి మహతాం లాఘవం యత్నశాలినామ్ । యథేష్టం వినియుజ్యన్తే తే తైః కర్మసు లోష్టవత్
ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొని శ్రమించే గొప్పవాళ్లకు పనులు చేయడం చాలా సులభంగా అనిపిస్తుంది; వారు వాటిని మట్టి ముద్దల వలె తేలికగా చేయగలుగుతారు.
శక్తస్య పౌరుషం దృశ్యమ్ అదృశ్యం వాపి యద్ భవేత్ । తద్ దైవమ్ ఇత్య్ అశక్తేన బుద్ధమ్ ఆత్మన్య్ అబుద్ధినా
శక్తివంతుల ప్రయత్నం కనబడినా, కనబడకపోయినా, దాన్ని తమలో వివేకం లేని అశక్తులు 'దైవం' అని అంటారు.
భూతానాం బలవద్భూతయత్నో దైవమ్ ఇతి స్థితమ్ । తస్థుషామ్ అప్య్ అధిష్ఠాతృవతామ్ ఏతత్ స్ఫుటం మిథః
ప్రాణుల బలమైన ప్రయత్నాన్ని అదృష్టమని భావిస్తారు. ఇది పాలకులలో కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
శాస్త్రామాత్యేభపౌరాణామ్ అవికల్ప్యా స్వభావధీః । సా యా భిక్షుకరాజ్యస్య కర్త్రీ ధర్త్రీ ప్రజాస్థితేః
మంత్రులు, ఏనుగులు, ప్రజలు — వీరి సహజమైన వివేచన, అనుమానం లేకుండా ఉండేది, అదే యాచకుల రాజ్యంలో ప్రజల స్థితిని నడిపించేది, నిలబెట్టేది.
ఐహికః ప్రాక్తనం హన్తి ప్రాక్తనో ఽద్యతనం బలాత్ । సర్వదా పురుషస్పన్దస్ తత్రానుద్వేగవాఞ్ జయీ
ప్రస్తుత కాలం గతాన్ని నాశనం చేస్తుంది; గతం ప్రస్తుతాన్ని బలవంతంగా జయిస్తుంది. అయినా ఎప్పుడూ మనిషి చిత్తశుద్ధిగా ప్రయత్నిస్తే, అతడే విజయం సాధిస్తాడు.
ద్వయోర్ అద్యతనస్యైవ ప్రత్యక్షాద్ బలితా భవేత్ । దైవం జేతుమ్ అతో యత్నైర్ బాలో యూనేవ శక్యతే
ఇద్దరిలో ప్రస్తుత కాలమే బలమైనది. అందుకే ప్రయత్నంతో అదృష్టాన్ని జయించవచ్చు, చిన్నవాడిని యువకుడు అదుపు చేయగలిగినట్లే.
మేఘేన నీయతే యద్ వా వత్సరోపార్జితా కృషిః । మేఘస్య పురుషార్థో ఽసౌ జయత్య్ అధికయత్నవాన్
ఒక సంవత్సరం పొలం కష్టపడి పండించిన పంటను మేఘం ఎత్తుకుపోతే, ఆ మేఘాన్ని ప్రభావితం చేయడానికి మరింత శ్రమపడి ప్రయత్నించినవాడి శ్రమే ఫలిస్తుంది.
క్రమేణోపార్జితే ఽప్య్ అర్థే నష్టే కార్యా న ఖేదితా । న బలం యత్ర మే శక్తం తత్ర కా పరిదేవనా
కష్టపడి కొంతకాలం క్రమంగా సంపాదించిన ధనం పోయినప్పుడు మనసు బాధపడకూడదు; నా శక్తి పనిచేయని చోట ఏడుపు వల్ల ఏమి లాభం?
యన్ న శక్నోమి తస్యార్థే యది దుఃఖం కరోమ్య్ అహమ్ । తద్ అమానితమృత్యోర్ మే యుక్తం ప్రత్యహరోదనమ్
నేను చేయలేని విషయాన్ని గురించి బాధపడితే, అది మరణాన్ని లెక్కచేయని వాడి వెనుకడుగు తగినట్లే.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యవశతో విస్ఫురన్త్య్ అమీ । సర్వ ఏవ జగద్భావా జయత్య్ అధికయత్నవాన్
ఈ లోకంలోని అన్ని పరిస్థితులు దేశం, కాలం, చర్య, వస్తువుల ఆధీనంగా మారుతుంటాయి; అయినా, ఎక్కువ శ్రమపడి ప్రయత్నించినవాడే వాటిని జయిస్తాడు.
తస్మాత్ పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య సచ్ఛాస్త్రైస్ సత్సమాగమైః । ప్రజ్ఞామ్ అమలతాం నీత్వా సంసారామ్బునిధిం తర
కాబట్టి, మన శ్రమను నమ్ముకుని, సత్యమైన గ్రంథాలు చదవడం ద్వారా, మంచి వారి సాంగత్యంతో మన బుద్ధిని నిర్మలంగా చేసుకొని, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటి పోవాలి.
ప్రాక్తనశ్ చైహికశ్ చేమౌ పురుషార్థౌ ఫలద్రుమౌ । ఐహికః పురుషార్థశ్ చ జయత్య్ అభ్యధికస్ తయోః
మన గతమైన, ప్రస్తుతమైన ప్రయత్నాలు రెండూ ఫలితాలను ఇచ్చే వృక్షాలవంటివి; కానీ ప్రస్తుత ప్రయత్నమే వాటిలో శ్రేష్ఠంగా, విజయవంతంగా ఉంటుంది.
కర్మ యః ప్రాక్తనం తుచ్ఛం న నిహన్తి శుభేహితైః । అజ్ఞో జన్తుర్ అనీశో ఽసౌ వాఙ్మనస్సుఖదుఃఖయోః
గతంలో చేసిన చెడు పనులను మంచి పనులతో పోగొట్టుకోని వాడు, మాటలోను మనసులోను సుఖదుఃఖాలపై అధికారములేని, అజ్ఞాన జీవి.
యస్ తూదారచమత్కారస్ సదాచారవిహారవాన్ । స నిర్యాతి జగన్మోహాన్ మృగేన్ద్రః పఞ్జరాద్ ఇవ
కాని, ఎవరికైతే ఉన్నతమైన ఆశ్చర్యం, మంచి ఆచరణ ఉంటాయో, అతడు సింహం పంజరాన్ని విడిచిపెట్టినట్టు, జగత్తు మాయ నుండి బయటపడతాడు.
కశ్చిన్ మాం ప్రేరయత్య్ ఏవమ్ ఇత్య్ అనర్థకుకల్పనే । యస్ స్థితో దృష్టమ్ ఉత్సృజ్య త్యాజ్యో ఽసౌ దూరతో ఽధమః
ఇలా చేయడానికి ఎవరో నన్ను ప్రేరేపిస్తున్నారు అనే భావన అనవసరమైన అపోహ. స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నదాన్ని వదిలిపెట్టి, ఇలాంటి అభిప్రాయాన్ని పట్టుకుని ఉండేవాడు తక్కువవాడిగా, దూరంగా దూరంగా ఉండవలసినవాడిగా పరిగణించాలి.
వ్యవహారసహస్రాణి యాన్య్ ఉపాయాన్తి యాన్తి చ । యథాశాస్త్రం విహర్తవ్యం తేషు త్యక్త్వా సుఖాసుఖే
ఎన్ని వేల వ్యవహారాలు వచ్చి పోతున్నా, వాటిలో సుఖదుఃఖాలను పక్కన పెట్టి, శాస్త్రబద్ధంగా ప్రవర్తించాలి.
యథాశాస్త్రమ్ అనుచ్ఛిన్నాం మర్యాదాం స్వామ్ అనుజ్ఝతః । ఉపతిష్ఠన్తి సర్వాణి రత్నాన్య్ అమ్బునిధేర్ ఇవ
శాస్త్రసమ్మతమైన ఆచరణను ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టని వాడికి, సముద్రంలో రత్నాలు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో అలా అన్ని రకాల సంపదలు లభిస్తాయి.
స్వార్థప్రాపకకార్యైకప్రయత్నపరతా బుధైః । ప్రోక్తా పౌరుషశబ్దేన సా సిద్ధ్యై శాస్త్రయన్త్రితా
తన ప్రయోజనాన్ని సాధించడానికి ఒక్కదిశగా ప్రయత్నించడాన్ని జ్ఞానులు పురుషార్థం అని చెప్పారు. అది శాస్త్రం ఆధారంగా జరిగితే తప్పక ఫలిస్తుంది.
క్రియాయాస్ స్పన్దధర్మిణ్యాస్ స్వార్థసాధకతా స్వయమ్ । సాధుసఙ్గమసచ్ఛాస్త్రతీక్ష్ణయాభ్యూహ్యతే ధియా
చర్య శక్తివంతంగా, ఉత్సాహంగా ఉన్నప్పుడు, అది తన ప్రయోజనాన్ని తానే సాధిస్తుంది. ఇది మంచి మనుషుల సాంగత్యం, సత్యమైన శాస్త్రాల అధ్యయనం వల్ల మనసు ద్వారా మరింత పదును పెరుగుతుంది.
అనన్తం సమతానన్దం పరమార్థం విదుర్ బుధాః । స యేభ్యః ప్రాప్యతే ఽత్యన్తం తే సేవ్యాశ్ శాస్త్రసాధవః
జ్ఞానులు పరమార్థాన్ని అంతులేని, సమానమైన ఆనందంగా తెలుసుకుంటారు. ఆ పరమానందాన్ని పూర్తిగా పొందినవారే నిజమైన గురువులు, శాస్త్రాలు; వారిని సేవించాలి.
ప్రాక్తనం పౌరుషం తచ్ చేద్ దైవశబ్దేన కథ్యతే । తద్ యుక్తమ్ ఏతద్ ఏతస్మిన్ నామ్ని నాపవదామహే
మునుపటి ప్రయత్నాన్ని 'దైవం' అని పిలిస్తే అది తగినదే. ఈ సందర్భంలో ఆ పేరును మేము తిరస్కరించము.
మూఢైః ప్రకల్పితం దైవమ్ అన్యద్ యైస్ తే క్షయం గతాః । నిత్యం స్వపౌరుషాద్ ఏవ లోకద్వయహితం భవేత్
మూర్ఖులు దైవాన్ని వేరేలా ఊహించి నాశనమయ్యారు. ఎప్పుడూ, రెండు లోకాల మేలు మన స్వంత ప్రయత్నం ద్వారానే జరుగుతుంది.
హ్యస్తనీ దుష్క్రియాభ్యేతి శోభాం సత్క్రియయా యథా । అద్యైవం ప్రాక్తనీ తస్మాద్ యత్నాత్ సత్కార్యవాన్ భవ
నిన్న చేసిన చెడు పనులు, ఈ రోజు మంచి పనులతో వెలుగునిచ్చినట్టు, గతంలో చేసిన పనుల ప్రభావాన్ని కూడా మంచి పనులు తుడిచిపెట్టగలవు. అందుకే, నీవు ఎప్పుడూ మంచి పనులు చేయడంలో శ్రద్ధ పెట్టు.
కరామలకవద్ దృష్టం పౌరుషాద్ ఏవ యత్ ఫలమ్ । మూఢః ప్రత్యక్షమ్ ఉత్సృజ్య దైవమోహే నిమజ్జతి
మన శ్రమ ఫలితం చేతిలో ఉసిరికాయలా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. కాని, కొందరు మూర్ఖులు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నదాన్ని పట్టించుకోకుండా, విధి మాయలో మునిగిపోతారు.